Από το έντυπο στο ψηφιακό χάος

Τον τελευταίο καιρό υπάρχει έντονο ενδιαφέρον δημιουργίας ιδρυματικών αποθετηρίων και ψηφιακών βιβλιοθηκών εξαιτίας των κονδυλίων που έχουν (;) διατεθεί μέσω ΕΣΠΑ και αφορούν στην Ψηφιακή Σύγκλιση και άλλων παραπλήσιων ευρωπαϊκών προγραμμάτων ύψους πολλών εκατομμυρίων ευρώ που σε καμία περίπτωση δεν χαρίζονται. Έτσι, όλα τα ακαδημαϊκά ιδρύματα και άλλοι φορείς και οργανισμοί ψηφιοποιούν μετά μανίας το υλικό τους για να γίνει διαθέσιμο από όλους και από παντού μέσω διαδικτύου. Τα σκάνερ δουλεύουν ανελλιπώς και τεράστιος όγκος έντυπης πληροφορίας γίνεται ψηφιακή καταλαμβάνοντας πολλούς σκληρούς δίσκους μεγάλης χωρητικότητας. Το έργο έχουν αναλάβει να φέρουν εις πέρας βιβλιοθήκες και αρχεία που με τη σειρά τους το ανέθεσαν σε ιδιωτικές εταιρείες. Στην πλειονότητά τους τα έργα τα διευθύνουν υπεύθυνοι που ίσως να μην έχουν ιδέα τι ακριβώς είναι ένα ιδρυματικό αποθετήριο, ποιος ο στόχος του και ποιο θα πρέπει να είναι το περιεχόμενό του. Με την ίδια λογική κανείς δεν έχει προβλέψει επί του πρακτέους πώς θα λειτουργούν, θα ανανεώνονται και θα παραμένουν ζωντανά τα αποθετήρια αυτά μετά την ολοκλήρωση και την παράδοσή τους στο ευρύ κοινό. Για άλλη μία φορά λείπει η οργάνωση, ο σχεδιασμός και η πρόβλεψη ειδικά σε έναν τομέα όπως η τεχνολογία που διαρκώς εξελίσσεται.
Σαν τα κτίρια που δημιουργήθηκαν [πρόχειρα και με μεγάλο κόστος] με σκοπό να στεγάσουν υπηρεσίες χωρίς να προβλεφθούν θέσεις εργασίας.

Αναζητώντας πληροφορίες για τη δημιουργία ψηφιακών βιβλιοθηκών εντόπισα το βιβλίο του καθηγητή του Ιονίου Πανεπιστημίου Σαράντου Καπιδάκη "Εισαγωγή στις ψηφιακές βιβλιοθήκες" το οποίο χρησιμοποιείται ως διδακτικό σύγγραμμα σε ακαδημαϊκά τμήματα που ασχολούνται με τις υπηρεσίες πληροφόρησης.

Πρόκειται για ένα εισαγωγικό κείμενο και μια πρώτη γνωριμία με τον κόσμο της οργάνωσης της ψηφιακής πληροφορίας που συγκεντρώνει ένα μέρος όσων διδάχτηκα σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο. Το βιβλίο αναφέρεται στη διαδικασία της ψηφιοποίησης και στη δημιουργία ψηφιακών αντικειμένων, δίνει ορισμούς και διασαφηνίζει τη σημασία της ψηφιακής βιβλιοθήκης και τις διαφοροποιήσεις από τις βάσεις δεδομένων, τον ιστό και τις αυτοματοποιημένες βιβλιοθήκες. Περιέχει επεξηγηματικά παραδείγματα τόσο εγχώριων όσο και διεθνών ψηφιακών βιβλιοθηκών και αναφέρεται στο δύσκολο εγχείρημα της αυτοματοποίησης των ψηφιακών βιβλιοθηκών.
Είναι ένα καλό εργαλείο που θα έπρεπε να ανατρέξουν σε αυτό όσοι ασχολούνται με τη δημιουργία ψηφιακών βιβλιοθηκών τόσο σε θεωρητικό όσο σε πρακτικό επίπεδο.
Δεν αναφέρονται θέματα πνευματικών δικαιωμάτων που είναι ένα μείζονος σημασίας θέμα ειδικά όταν πρόκειται να γίνει διάθεση υλικού που προστατεύεται από τα δικαιώματα των δημιουργών του.
Δυστυχώς όμως η θεωρητική κατάρτιση των υπευθύνων που διαχειρίζονται έργα ιδρυματικών αποθετηρίων ή αναβάθμισης υπηρεσιών βιβλιοθηκών θα έπρεπε να έχει γίνει πολύ πριν αναλάβουν να τα φέρουν εις πέρας και δεν μιλάω καθόλου για το σχεδιασμό και την οργάνωση τους γιατί αυτή απλά δεν υπάρχει.

Εκδόσεις για λίγους

Ο "Λίβελος κατά της τυπογραφίας" του Filippo de Strata που αναφέρθηκε στην προηγούμενη ανάρτηση του Μαραμπού, φυλάσσεται στα Ιταλικά χειρόγραφα της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης της Βενετίας.
Σε χειρόγραφη μορφή, όπως θα ήθελε και ο συγγραφέας. Κι έτσι συνεχίζει να υπάρχει για να θυμίζει ένα επάγγελμα που έσβησε.
Όσο κι αν έψαξα δεν κατάφερα να βρω ούτε μια πληροφορία για την ελληνική μετάφραση και έκδοση της συγκεκριμένης ολιγοσέλιδης διαμαρτυρίας του Ιταλού αντιγραφέα που είδε το επάγγελμά του να φθίνει εξαιτίας της τυπογραφίας.
Ούτε μια φωτογραφία του εξωφύλλου αυτής της έκδοσης που τελικά προοριζόταν για λίγους.
Μέχρι που έφθασε ταχυδρομικώς έξω από την πόρτα μου από έναν καλό άγγελο.
Πρόκειται για μία επετειακή έκδοση των εκδόσεων ΜΙΕΤ με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 30 χρόνων από την κυκλοφορία του βιβλίου που εγκαινίασε τις εκδόσεις ("Εισαγωγή στην ελληνική παλαιογραφία" του Elpidio Mioni), η οποία κυκλοφόρησε εκτός εμπορίου το 2007.
Την έχω πατήσει άλλη μια φορά με αυτές τις εκδόσεις φάντασμα που κυκλοφόρησαν εκτός εμπορίου και κανείς ποτέ δεν έγραψε τίποτα. Τότε ήμουν προπτυχιακή φοιτήτρια και μου ζητήθηκε να βρω πληροφορίες για μια έκδοση που ενώ κρατούσα στα χέρια μου φαινόταν σαν να μην είχε εκδοθεί ποτέ! Αν θυμάμαι καλά ήταν ένας κατάλογος από τις εκδόσεις του Φοίνικα του Μπάμπη Λέγγα με ανύπαρκτα βιβλία. Είναι κάποιοι εκδότες που αγαπούν το επάγγελμά τους και τους αρέσει να συνομιλούν μεταξύ τους μοιράζοντας το μεράκι τους.
Αφήνω εδώ μια φωτογραφία αυτής της έκδοσης που μάλλον είναι πολύ δύσκολο να αποκτήσει κάποιος, με πολλά ευχαριστώ για την ευκαιρία που είχα να διαβάσω τις λέξεις αυτού του αντιγραφέα σε ένα τυπωμένο κείμενο.

Ανάθεμα τα βιβλία!

Ο Μαραμπού ταξιδεύοντας εντόπισε λέει ένα βιβλίο με τον τίτλο "Λίβελος κατά της τυπογραφίας" και είναι, λέει κιόλας, του ΜΙΕΤ. Εγώ πολύ ζηλεύω γιατί καθόλου δεν ξέρω αυτό το βιβλίο και ούτε το εξώφυλλο του δεν μπορώ να εντοπίσω. Για να παύσω να ζηλεύω θα πιστέψω ότι είναι αποκυήματά της φαντασίας του και ότι αυτό το βιβλίο δεν κυκλοφορεί. Είχε όμως το φιλότιμο να μου στείλει μια ανάρτηση και να μου πει ότι αναφέρεται στην αιώνια μάχη των τεχνολογικών εξελίξεων του βιβλίου. Δημοσιεύω την ανάρτηση αν και τολμά να γράψει (και να θέλει να αναρτήσω) ότι το "ηλεκτρονικό βιβλίο θα κερδίσει το έντυπο". Μα πόσους αιώνες συνυπήρχε το έντυπο με το χειρόγραφο; Για να δούμε θα τους ξεπεράσει το ηλεκτρονικό;

Μετά την εμφάνιση και εξάπλωση (;) των ηλεκτρονικών βιβλίων, πολλοί διαμαρτυρήθηκαν για τον επικείμενο θάνατο του έντυπου. Η γνωστή μάχη του καινούριου με το οικείο, κραυγές και σπαράγματα, συνθήματα στους τοίχους (τώρα πια και σε ηλεκτρονικούς τοίχους!), "Θάνατος στο ηλεκτρονικό βιβλίο", "Να καεί, να καεί, το μπουρδέλο το βιβλίο" κτλ κτλ. Αυτή η μάχη όμως κρατάει κάμποσους αιώνες, τουλάχιστον από την εφεύρεση της τυπογραφίας, όπου ένας ταπεινός πλην τίμιος αντιγραφέας βιβλίων έγραψε έναν λίβελο κατά της τυπογραφίας, αυτής της μάστιγας που γέμιζε την πόλη με βιβλία! Ο Φίλιππο ντε Στράτα δεν έβλεπε με καλό μάτι την νέα μπίζνα που εξαπλωνόταν, κάτι αντίστοιχο με έναν ιερέα που δε θα του καλοάρεσε η καύση των νεκρών. Αποφάσισε λοιπόν να διαφυλάξει τα ιερά και τα όσια, γράφοντας μερικές οργισμένες επιστολές σε μορφή ποιημάτων που τις απήυθυνε προς την ανώτατη Αρχή του κράτους η οποία θα μπορούσε να αντισταθεί στην αναδυόμενη νέα δύναμη, την τυπογραφία.

[...] Τυπώνουν πια τόσο φθηνά, που ο καθείς διαλέγει
και παίρνει απεριόριστα. Σπουδάζουν κι οι γάιδαροι.
Οι τυπογράφοι με κρασί μεθούν και ασωτεύουν,
ρεκάζουν και καταγελούν. Και οι γραφείς - στον στάβλο.
Εξόριστη η υπέρτατη η τέχνη των γραφέων,
που ένα μόνο ξέρουνε, πώς όμορφα να γράφουν.
Δόγη, ιδού δόξα για σε: κλείσ' τα τυπογραφεία,
Σε ικετεύω, κάνε το, μην το κακό θεριέψει.

Φευ! Αυτό έγινε, το κακό θέριεψε και τώρα πια...

[...] Βιβλία η πόλη γέμισε, χαίρε αγαθέ πολίτη.
Σε τρια χρόνια γίνονται με πενταροδεκάρες
προφέσορες, και όλ' αυτά χάρη στους τυπογράφους!
Ο κάθε άξεστος, χωρίς λατινικά να ξέρει,
τέτοια αλαλάζει. Όμως εγώ το αντίθετο σας λέω:
Ποτέ δεν είχε η πόλη αυτή βιβλία τόσο λίγα
ή ανθρώπους που να θέλουνε στ' αλήθεια το βιβλίο.
Στην πόλη δεν θα φέρουνε χρήμα ούτε πνεύμα οι πρέσες.

Η μάχη με την εξέλιξη είναι άνιση. Το ηλεκτρονικό βιβλίο θα κερδίσει αλλά εμάς τους υποστηρικτές του έντυπου δε θα μας νοιάζει, θα είναι σαν να πεθαίνει μαζί μας. Θα νοιάζει τους επόμενους που θα διαβάζουν (σε οθόνες; στον αέρα; στο νερό;) τους δικούς μας λιβέλους. Η τραγική ειρωνεία με τον δυσαρεστημένο αντιγραφέα μας είναι πως ο λίβελος κατά της τυπογραφίας του έφθασε ως εμάς μέσω της τυπογραφίας!! That's life! Get over it, Filippo de Strata! 

Ίταλο Καλβίνο

Αυτός ο Ιταλός παραμυθάς αγαπημένος συγγραφέας πολλών καθώς και δικός μου, κυρίως γιατί σκέφτηκε και έγραψε το βιβλίο "Γιατί να διαβάζουμε τους κλασικούς", ένα βιβλίο ύμνος για την απόλαυση της ανάγνωσης Βιβλίων καλής λογοτεχνίας, αυτός ο Ιταλός κλασικός, λοιπόν, σκέφτηκε και έγραψε ένα ακόμη εξαιρετικό βιβλίο. Το 1964 πριν ακόμη ο άνθρωπος πατήσει στο φεγγάρι, εκείνος ταξίδεψε ως εκεί με τη σκέψη του, πάτησε, έτρεξε, έπαιξε, έζησε και έγραψε τις εμπειρίες του σε ένα βιβλίο που ξεπερνά την ανθρώπινη φαντασία.
Σαν να ήθελε να πιάσει από το χέρι τη φαντασία του αναγνώστη και να την οδηγήσει σε έναν εξωγήινο κόσμο ή σε έναν κόσμο που υπήρχε πριν δημιουργηθεί ο άνθρωπος.
Στα "Κοσμοκωμικά" του ο αφηγητής των ιστοριών είναι ο "γέρο Κφβφκ" που είχε το προνόμιο να υπάρχει και να γνωρίζει τον κόσμου πριν από την ύπαρξη του ανθρώπου. 12 διηγήματα και σε κάθε ιστορία ο αφηγητής εξελίσσεται, ζει τη δημιουργία των γαλαξιών, τη διαμόρφωση του ηλιακού συστήματος, από ακτινοβολία γίνεται μαλάκιο και μετά δεινόσαυρος. Βλέπει τι γη να δημιουργείται και να αποκτά μορφή μαζί με αυτήν και αυτός.
Είναι παρόν σε κάθε εξέλιξη, γίνεται μέρος της και ζει για να μας την αφηγηθεί.
Το σύμπαν της λογοτεχνία συναντά τη δημιουργία του κόσμου, γίνεται από μύθος επιστήμη.

"Υπήρχαν νύχτες με μια χαμηλή χαμηλή πανσέληνο και μια τόσο υψηλή υψηλή πλημμυρίδα, που λίγο έλειπε  -λίγα μονάχα μέτρα- να πέσει η Σελήνη στη θάλασσα. Αν προσπαθήσαμε ποτέ ν' ανέβουμε; Και βέβαια! Αρκούσε να πάμε με τη βάρκα ακριβώς από κάτω, να υψώσουμε μια σκάλα και να σκαρφαλώσουμε. (...) Εκείνες τις νύχτες το νερό ήταν ήρεμο σαν λάδι, ασημένιο σαν υδράργυρος, και τα ψάρια -βιολετιά μες στο νερό, δεν μπορούσαν ν' αντισταθούν στην έλξη της Σελήνης κι ανέβαιναν στην επιφάνεια του νερού μαζί με τα χταπόδια και τις μέδουσες, στο χρώμα του ζαφειριού. (...) Μόλις η βάρκα πλησίαζε τη Σελήνη, εκείνος που βρισκόταν στην κορυφή της σκάλας, ξεφώνιζε τρομαγμένος: "Αλτ! Αλτ! Θα χτυπήσω το κεφάλι μου!" Αυτήν την εντύπωση μας έδινε, έτσι καταπώς βλέπαμε από πάνω μας τόσο τεράστια, τόσο ανομοιογενή, γεμάτη κοφτερές προεξοχές και οδοντωτές άκρες."

Κι αυτό είναι ένα μόνο απόσπασμα από την πρώτη ιστορία που η φαντασία του Καλβίνο προσεληνώθηκε.

Τα "Κοσμοκωμικά" μόλις κυκλοφόρησαν σε νέα έκδοση από τις εκδόσεις Καστανιώτη που δεν διαφέρει και σε πολλά από την παλιά έκδοση των εκδόσεων Αστάρτη, καθώς πρόκειται για την ίδια μετάφραση, μόνο που τώρα έχει το περιτύλιγμα που του αξίζει.   

Πάω να δω τι γίνεται

Ο Μαραμπού αυτός ο περίεργος τύπος που ενώ έκανε δικό του μπλογκ συνεχίζει να μου στέλνει αναρτήσεις με περίεργους τίτλους... Ευτυχώς δηλαδή γιατί την Έλλη τη ρούφηξε το σύμπαν της βιβλιοθήκης και έμεινα να περιπλανιέμαι μόνη μου στην χαοτική μπλογκόσφαιρα. Αλλά είναι και αυτός ο περίεργος τύπος που αν κι έχω να τον συναντήσω από κοντά ίσως και πέντε χρόνια, με παρηγορεί που έμεινα μόνη μου, στέλνοντας μου αναρτήσεις. Αυτές τις ιδιαίτερες αναρτήσεις ενός τύπου που απολαμβάνει την ανάγνωση βιβλίων πιο πολύ και από την ανάγνωση της ίδιας της ζωής. Ένας αυθεντικός αναγνώστης, λοιπόν, είναι ο Μαραμπού που απολαμβάνει τα βιβλία και καμιά φορά δέχεται να παίξει σκάκι μαζί μου ενώ ξέρει από την αρχή ότι θα νικήσει.

Ιδού η ανάρτησή του λοιπόν:

Οι “Παραδειγματικοί φόνοι” του Μαξ Άουμπ συγκροτούν ένα παραδειγματικό βιβλίο! Μπορεί οι φόνοι που περιγράφονται να μην είναι τέλειοι, το βιβλίο όμως είναι – από πλευράς σύλληψης, εκτέλεσης, και τελικής αθώωσης του σατανικού εγκεφάλου! Γεμάτο με μαύρο χιούμορ και τεχνική αρτιότητα, παρουσιάζει μια σειρά φόνων και μερικές αυτοχειρίες (μία εξ αυτών, άκρως ευφάνταστη, δίνει και τον τίτλο σε ετούτη την ανάρτηση!), που αν διαβαστούν μεμονωμένα ή διάσπαρτα, ίσως να μην σας εντυπωσιάσουν, όμως μέσα στη σειρά που διάλεξε γι' αυτούς ο δολοφόνος-συγγραφέας, και διαβασμένοι με μιαν ανάσα (σαν να πρόκειται για τα τελευταία λεπτά πριν σας πιάσει η αστυνομία!) αποτελούν ένα απολαυστικό ανάγνωσμα που ενδεχομένως να σας διασκεδάσει μέχρι θανάτου. Προσοχή, λοιπόν, μην πεθάνετε στα γέλια!

Ομολογώ τρεις φόνους για βιβλία...

"Μου είχε πει ότι το βιβλίο μου θα έβγαινε το Μάιο˙ Ο Μάιος έγινε Ιούνιος˙ ο Ιούνιος, Οκτώβριος. Πέρασε ο χειμώνας και, την άνοιξη, το αίμα μου έβραζε. Ήταν το δεύτερο βιβλίο μου, το κρίσιμο! Λυπάμαι για το ότι υπήρξε κρίσιμο και για τον νεαρό εκδότη. Όμως, δε θα 'ναι λίγοι αυτοί που θα μ' ευγνωμονούν, άσε που το θέμα θα γίνει πρωτοσέλιδο και θα 'ναι πρώτης τάξεως διαφήμιση."

"Αρνιόταν ότι του είχα δανείσει τον τέταρτο τόμο... Τώρα έχει μια τρύπα στην κοιλιά του, σαν φωλιά."

"Επέμενε πως δεν είχα αγοράσει εκείνο το βιβλίο απ' το βιβλιοπωλείο του˙ και του έλειπαν οι σελίδες απ' την 161 ως την 176!

«Και; Δεν μπορείτε να το διαβάσετε;»

Τον έστειλα αδιάβαστο."

...και έναν για σκάκι!

"Ρωτήστε την σκακιστική λέσχη του Μεχικάλι, το Καζίνο του Ερμοσίγιο, την Κάσα δε Σονόρα: ήμουν ανέκαθεν – και παραμένω – πολύ καλύτερος σκακιστής απ' αυτόν. Δε γίνεται σύγκριση. Και μου πήρε πέντε παρτίδες στη σειρά. Δεν ξέρω αν καταλαβαίνετε τι θα πει αυτό. Πέντε παρτίδες! Αυτός! Ένας σκακιστής τρίτης κατηγορίας! Στο πέμπτο ματ, σήκωσα τον αξιωματικό και του τον κάρφωσα – στο μάτι, απ' ό, τι μου είπαν. Το αυθεντικό ματ του βοσκού..."

Α, ξέχασα να δώσω και το προφίλ του δολοφόνου˙ Ισπανός γερμανογαλλικής καταγωγής (ύποπτο κράμα!), φίλος του Μπουνιουέλ, του Νταλί και του Λόρκα (κακές παρέες), παραγγελιοδότης της Γκερνίκα του Πικάσο (υποκινητής μαζικής σφαγής!). Μεταφραστής είναι ο Αχιλλέας Κυριακίδης (συνήθης ύποπτος) και το εξώφυλλο απόδειξη ενοχής καλού γούστου! Απολαύστε υπεύθυνα, μετρημένες οι ώρες σας!

Παλιές διαφημίσεις

Αυτές οι παλιές διαφημίσεις τις κοιτάς και καταλαβαίνεις ότι πίσω τους κρύβεται η ιστορία μιας προηγούμενης εποχής. Όπως αυτή η διαφήμιση που βρέθηκε ανάμεσα σε έγγραφα ενός διαμελισμένου αρχείου. Ένα άχρηστο χαρτί εκείνης της εποχής που κάποιος είχε πρόχειρα κρατήσει μια σημείωση στην πίσω λευκή σελίδα. Γι' αυτό φυλάχτηκε, η σημείωση θεωρήθηκε πιο σημαντική από αυτήν την εικόνα που προφανώς τότε ήταν κάτι το συνηθισμένο. Πρόκειται για διαφήμιση της ΔΕΗ που τότε ακόμη χρειαζόταν να διαφημίζει και να προωθεί τις υπηρεσίες της. Μια εποχή που το ηλεκτρικό ρεύμα δεν ήταν και τόσο αναγκαίο ή κανείς δεν ήξερε πόσο αναγκαίο ήταν, το ίδιο και οι ηλεκτρικές συσκευές. Για να απολαύσει κανείς το βιβλίο του καθισμένος αναπαυτικά στην πολυθρόνα του, όπως αυτή η κυρία στην εικόνα, έπρεπε να ζεσταθεί μέσω μιας ηλεκτρικής θερμάστρας η οποία για να δουλέψει χρειάζεται ρεύμα.
Και όπως καταλαβαίνετε, δεν μου έκανε εντύπωση ούτε η θερμάστρα αλλά ούτε το ρεύμα, η κυρία που διαβάζει νωχελικά το βιβλίο της μου τράβηξε την προσοχή...

Βιβλίων κατάλογοι

Στις συλλογές βιβλιοθηκών με ιστορία ψάχνοντας ή καταλογογραφώντας βρίσκει κανείς πολύ ιδιαίτερα βιβλία που πάντα βάζουν σε σκέψεις για το πώς βρέθηκαν εκεί. Ένα από αυτά τα ιδιαίτερα βιβλία που συνάντησα στην πρόσφατη εργασιακή μου περιπέτεια ήταν αυτό το πολυσέλιδο βιβλίο που για την τοποθέτηση του χρειάζεται μισό ράφι, ενώ σίγουρα δεν θα δυσκολευτεί κανείς να το εντοπίσει ψάχνοντας στο ράφι. Λόγος για έναν παλιό βιβλιοκατάλογο με όμορφη βιβλιοδεσία που οι σελίδες του φτάνουν στις 1.900, αν και ο όγκος του και το βάρος του δίνουν την εντύπωση ενός μεγαλύτερου αριθμού. Φταίει το πάχος του φύλλου, αυτό το χαρτί έχει φτιαχτεί για να αντέχει αιώνες σε αντίθεση με τα σύγχρονα τυπογραφικά φύλλα που είναι λεπτά σαν τσιγαρόχαρτο και η όψη τους και το χρώμα τους μεταβάλλονται και αλλοιώνονται πριν το βιβλίο προλάβει να διαβαστεί και να περάσει από πολλά χέρια. 
Οι κατάλογοι των τυπωμένων βιβλίων είναι η πρώτη προσπάθεια οργάνωσης της πληροφορίας.
Όταν ο αριθμός των τυπωμένων βιβλίων άρχισε να γίνεται μη διαχειρίσιμος, έγιναν προσπάθειες καταγραφής όλων των εκδόσεων παγκοσμίως. Και φυσικά επειδή κανένας κατάλογος δεν χωρούσε την παγκόσμια βιβλιογραφία συνεχώς έβγαιναν νέοι εμπλουτισμένοι κατάλογοι ή προσθήκες στους παλαιότερους. Οι κατάλογοι αυτοί είναι σημαντικό εργαλείο σήμερα όταν προσπαθεί για παράδειγμα κάποιος να ταυτίσει ένα παλιό βιβλίο με λειψές πληροφορίες (ακέφαλο, κολοβό). Μέχρι και τον 19ο αιώνα τα βιβλία, χάρις στις προσπάθειες πολλών, έχουν καταγραφεί στις διάφορες βιβλιογραφίες. Ο 20ος αιώνας όμως εξαιτίας της παγκόσμιας εκδοτικής άνθησης έχει μόνο αποσπασματικά καταγραφεί. Ειδικά οι ελληνικές εκδόσεις του προηγούμενου αιώνα που κανείς ποτε δεν διαχειρίστηκε με αποτέλεσμα τώρα να φαντάζει κολοσσιαία προσπάθεια.
Και που καιρός για τέτοια τώρα.

Τα βιβλία της Πόλης

Την τελευταία μέρα της περιπλάνησης στη μαγική πόλη των πόλεων βρέθηκα στο Φανάρι με σκοπό να επισκεφθώ το Πατριαρχείο και τους θησαυρούς του, δηλαδή την εξαιρετική βιβλιοθήκη του. Βαθιά εντυπωσιασμένη τοποθετώ τη βιβλιοθήκη στις πιο όμορφες βιβλιοθήκες που έχω επισκεφθεί. Η αίθουσα που στεγάζει τα πολύτιμά τεκμήρια, η διαρρύθμισή της, ο φωτισμός και τα χρώματα, οι υπέροχες βαριές ξύλινες βιβλιοθήκες, ανταποκρίνονται άρτια στη μοναδικότητα και στην αξία των θησαυρών που φυλάσσει και ευτυχώς προφυλάσσει. Χειρόγραφα τεκμήρια με γράμματα από χρυσή μελάνη σε καλοδιατηρημένη περγαμηνή που δεν μαρτυρούν ότι η ζωή τους ξεπερνά τους 10 αιώνες. Μοναδικά παλίμψηστα που σε σημεία σημεία ο αναγνώστης μπορεί να διακρίνει τα σημάδια της προηγούμενης γραφής που σβήστηκε για να γραφεί ένα άλλο κείμενο. Ξεφυλλίζοντας τις σελίδες που αντέχουν, ο αναγνώστης έκθαμβος παρατηρεί τα ιδιαίτερα χειρόγραφα γράμματα και κάπου κάπου έχει την τύχη να βρει εικόνες, μικρογραφίες, ζωγραφισμένες με προσεχτικό χέρι και με τα πιο καλά μελάνια που αντέχουν και θα αντέχουν.
Έρευνα, επιστήμη, ιστορία, γραφή, βιβλίο, πλούτος.
Κι όλα αυτά τοποθετημένα σε ειδικά αντιόξινα κουτιά που από μακριά μιάζουν σαν παλιά δερματόδετα βιβλία, φερμένα από τη Γαλλία για τις ανάγκες αυτής της ξεχωριστής βιβλιοθήκης.   

Στο μικρό πωλητήριο εντόπισα, τελευταία στιγμή, το λάφυρο που έφερα μαζί μου ως ανάμνηση.
Πρόκειται για το βιβλίο του Αλέξανδρου Μασσαβέτα Διαδρομές στο Φανάρι, τον Μπαλατά και τις Βλαχέρνες. 
Ξεκινώντας την ανάγνωσή του στο καράβι ταξιδεύοντας για τελευταία φορά από την Πρίγκηπο στην Πόλη συνειδητοποίησα ότι πρόκειται για τον συγγραφέα του εξαιρετικού και βραβευμένου έργου η Πόλη των Απόντων. Στην εισαγωγή του ευχαριστεί ιδιαίτερα τον εκδοτικό οίκο που τον παρακίνησε για τη συγγραφή του βιβλίου με σκοπό την έκδοσή του.

Τελευταία μέρα είχαν την τύχη να ανακαλύψω αυτόν τον ιδιαίτερο εκδοτικό οίκο, τις εκδόσεις Ιστός, τον μοναδικό ελληνικό εκδοτικό οίκο που δραστηριοποιείται στην Κωνσταντινούπολη, τύχη ή ατυχία καθώς αν τον είχα ανακαλύψει νωρίτερα θα είχα την ευκαιρία να τον γνωρίσω καλύτερα και να τον επισκεφτώ καθώς βρίσκεται στην περιοχή που κυκλοφόρησα περισσότερο, στο Καράκιοϊ στην περιοχή του Γαλατά.
Ο "Ιστός" ξεκίνησε τη λειτουργία του το 2011, μετά από μισό αιώνα εκδοτικής σιωπής ελληνόγλωσσων βιβλίων, σε μια πόλη που φιλοξένησε τα πρώτα ελληνικά τυπογραφεία και δραστηριοποιήθηκαν σημαντικοί Έλληνες εκδότες στις αρχές του 20ού αιώνα.
Οι ιδρυτές του, μέλη της εντελώς συρρικνωμένης Ρωμαίικης κοινότητας της Πόλης, έχουν ως στόχο την προώθηση έργων σχετικών με την Πολίτικη ιστορία. Εκδίδουν έργα στα ελληνικά, στα τούρκικα και δίγλωσσα με σκοπό να έρθει σε επαφή το τουρκόφωνο αναγνωστικό κοινό με κλασικά έργα της νεοελληνικής γραμματείας και με πρωτογενείς ιστορικές πηγές. Στην τετράχρονη εκδοτική τους δραστηριότητα έχουν μεταφράσει την Ασκητική του Καζαντζάκη, ποιήματα του Καβάφη και έργα του Βιζυηνού, του Βάρναλη, του Σεφέρη, του Ταχτσή.
Μπορώ να πω ότι εξεπλάγην ευχάριστα με αυτήν την εντελώς δύσκολη κίνηση και προσπάθεια να κρατηθεί ζωντανή μια παράδοση. Εύχομαι οι λιγοστοί Έλληνες της Πόλης και οι άνθρωποι των γραμμάτων να γνωρίσουν και να αγκαλιάσουν αυτήν την προσπάθεια και να βοηθήσουν να αναπτυχθεί με νέες και περισσότερες εκδόσεις. Και βέβαια όλοι εμείς.
Η διανομή των εκδόσεών τους στην Ελλάδα γίνεται από το βιβλιοπωλείο του ΜΙΕΤ και από τις εκδόσεις Τσουκάτου.
Και κάπως έτσι το τρίμηνο ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη ολοκληρώθηκε.
Επιστοφή στην Ελλάδα και στα προβλήματά της, μας, μου.

Αυτό είναι ένα βιβλίο

Τόσα χρόνια πάνε έρχονται, έχουν ταξιδέψει πολύ, έχουν βρεθεί σε διάφορες χώρες με διάφορους ανθρώπους μέχρι να φτάσουν σε ένα μέρος και να παραμείνουν, κανείς δεν ξέρει πόσο, μπορεί για πάνω από έναν αιώνα, μπορεί και για λιγότερο. Το μόνο σίγουρο είναι ότι από αλλού ξεκίνησαν και αλλού κατέληξαν.
Μπήκαν σε καράβια, σε τρένα, σε βαλίτσες, σε κούτες, σε σπίτια.
Βρέθηκαν σε μια βιβλιοθήκη.
Αλλάξαν ράφια πολλά, από ψηλά πήγαν χαμηλά και μετά πάλι ψηλά. Μετακινούνται συνεχώς ή μένουν για χρόνια στο ίδιο σημείο και σκονίζονται. Πάντα σκονίζονται. Ο χρόνος που περνά από πάνω τους τα γεμίζει σκόνη, χώνεται ανάμεσα στις σελίδες, κολλάει πάνω τους σαν βδέλλα. Έντομα τα περπατούν, φωλιάζουν μέσα τους ή τα μασουλάνε και φεύγουν χορτασμένα, αφήνοντάς τα γεμάτα τρύπες. Άνθρωποι τα κοιτούν με θαυμασμό, αδιαφορία ή ακόμη και με αηδία. Κάποιοι τα ξεφυλλίζουν, άλλοι με προσοχή, άλλοι ψάχνοντας, άλλοι μαθαίνοντας, άλλοι χαζεύοντας, άλλοι χωρίς κανένα λόγο. Τόσα χρόνια τόσοι άνθρωποί τα έχουν αγγίξει, κάποιοι άφησαν τα ίχνη τους. Σημείωσαν πάνω τους, τα έντυσαν με ωραίες ενδυμασίες, τα έδεσαν μαζί με άλλα, κόλλησαν exlibris, τα σφράγισαν ή φύλαξαν ανάμεσα στις σελίδες τους ένα λουλούδι.
Τα θεώρησαν δικά τους και τα έκαναν κτήμα τους αλλά αυτά δεν ανήκουν κανενός ή ανήκουν σε όλους.
Τόσα χρόνια, τόσοι κίνδυνοι, με μεγαλύτερο την ανθρώπινη βλακεία, κι αυτά ακόμη επιβιώνουν.

Istanbul Modern

Θέλωντας να αποφύγω την πολυκοσμία, τις ουρές και τα δήθεν, το πρώτο μουσείο που σκέφτηκα να επισκεφθώ δεν ήταν η Αγία Σοφία ή το Τοπ Καπί, αλλά το Istanbul Modern, ένα μουσείο αφιερωμένο στη σύγχρονη τέχνη.
Μη γνωρίζοντας τίποτα για τις τέχνες στην Τουρκία, πήγα στην κατάλληλη πηγή γνώσης.
Το μουσείο βρίσκεται δίπλα από τη θάλασσα, σε ένα υπερσύγχρονο κτίριο. Ανάμεσα από πίνακες και εκθέματα βρίσκονται μεγάλα παράθυρα που ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει το ωραίοτερο έργο τέχνης που είναι η θάλασσα του Μαρμαρά αλλά και τα στενά του Βοσπόρου με τους μιναρέδες να ξεχωρίζουν από την απέναντι όχθη.

Οι ελάχιστοι και κυρίως δυτικής προέλευσης επισκέπτες, διευκόλυναν την περιπλάνησή μου και έτσι είχα την ευκαιρία να έχω τον χώρο που χρειάζομαι για να περιεργαστώ ή να συλλογιστώ.

Στη μόνιμη συλλογή του μουσείου παρουσιάζονται και εκτίθενται έργα των κυριότερων Τούρκων καλλιτεχνών του 20ού αιώνα μαζί με πληροφορίες κοινωνικοπολιτικοοικονομικής φύσεως. 

Οι περισσότεροι πίνακες είναι μεγάλων διαστάσεων με έντονα χρώματα που γεμίζουν τον τοίχο σκέψη, τα γλυπτά διάσπαρτα και αρκετές βιντεοπροβολές ποικίλου περιεχομένου βοηθούν να πάρει μια καλή γεύση ο επισκέπτης από τουρκική μοντέρνα τέχνη. Για τον λόγο αυτό, κατατάσσω το μουσείο αυτό σε ένα χώρο που πρέπει να επισκεφτεί ένας επισκέπτης αυτής της πόλης.

Στο υπόγειο χώρο, εκεί που φιλοξενούταν η περιοδική έκθεση, βρέθηκα σην ευχάριστη θέση να συναντήσω μια υπερσύγχρονη, αλλά παντελώς άδεια από αναγνώστες, βιβλιοθήκη. Μια βιβλιοθήκη προστατευμένη από τζάμι γύρω γύρω, που έδινε την εντύπωση ότι έχει δημιουργηθεί για να είναι αναπόσπαστο κομμάτι του μουσείου. Σαν να σκέφτηκαν ότι ο επισκέπτης πρέπει να συνεχίσει την περιπλάνησή του διαβάζοντας κάποιο από τα εκατοντάδες βιβλία τέχνης που υπήρχαν στα ράφια ή να ενημερωθεί διαβάζοντας τα νέα μέσω των τρεχόντων περιοδικών εκδόσεων. Όμως τα ολοκαίνουρια βιβλία τοποθετημένα στα ράφια σε απόλυτη ευθυγράμμιση έδιναν την εντύπωση ότι η βιβλιοθήκη δεν χρησιμοποιείται. Σαν από ειρωνεία, πάνω στα γραφεία για τους αναγνώστες υπήρχαν ταμπλέτες για περισσότερη βοήθεια στην έρευνα. Έξω από την κύρια είσοδο της βιβλιοθήκης εκατοντάδες βιβλία αιωρούνται πάνω από τα κεφάλια των επισκεπτών δημιουργώντας έναν ουρανό εξωφύλλων.

'Ισλα Μπόα

Το τρίτο και τελευταίο βιβλίο που στρίμωξα στη βαλίτσα λίγο πριν φύγω από το σπίτι ήταν το Ίσλα Μπόα του Χρήστου Αστερίου. Έχοντας διαβάσει αρκετά καλά σχόλια γι' αυτό το βιβλίο, και κυρίως από ανθρώπους που εκτιμώ, το επέλεξα για να μου κάνει παρέα τις ημέρες μου εδώ στα ξένα.
Όμως αποδείχθηκε ότι η επιλογή αυτή δεν ήταν κατάλληλη.
Δεν ήταν κατάλληλη γιατί πρόκειται για ένα βιβλίο που διαβάζεται μέσα σε λίγες ημέρες. Συνεπώς, μου κράτησε παρέα για μικρό χρονικό διάστημα. Μόνο λίγες διαδρομές με συνόδευσε από και προς Καμπατάς με τα περίεργα βλέμματα του Τούρκων συνταξιωτών να προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν τα άγνωστα γι' αυτούς γράμματα στο εξώφυλλο ή τα βλέμματα των Ρωμιών που σαν να έβρισκαν μια παρηγοριά βλέποντας ότι ο κόπος για να μάθουν τα ελληνικά γράμματα δεν ήταν και τόσο χαμένος χρόνος. Υπάρχουν κάποιοι που τα χρησιμοποιούν.
Μου κάνει εντύπωση πόσοι διαβάζουν στο καράβι κι ας έχουν όλοι υπερσύγχρονα κινητά. Οι περισσότεροι έχουν και από ένα βιβλίο ή περιοδικό ή εφημερίδα μαζί τους για τις ώρες του ταξιδιού.
Ίσλα Μπόα. Και αν βρισκόνταν ένας περίεργος να με ρωτήσει τι σημαίνει, να έβλεπα τι θα του απάνταγα, ειδικά αν ήμουν στα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου.
Μη γνωρίζοντας τον συγκεκριμένο συγγραφέα και έχοντας πάντα τις επιφυλάξεις μου για την ελληνική λογοτεχνία, ήταν μια μικρή έκπληξη. Η υπόθεση, αν και ελαφρώς κοινότυπη, είχε αυτό το κάτι  που σου κρατά το ενδιαφέρον και δεν θες να σταματήσεις να διαβάζεις. Η πολυπρόσωπη αφήγηση, παραδέχομαι ότι με ενθουσιάζει, ειδικά όταν χρησιμοποιείται με επιτυχία χωρίς να μπερδεύει τον αναγνώστη. Για την υπόθεση δεν θα πω τίποτα γιατί και έχουν γραφτεί πολλά και είναι εύκολο να την εντοπίσει κάποιος. Αλλά καλύτερα είναι να διαβάζεις ένα βιβλίο χωρίς να ξέρεις τίποτα, μόνο απλά ένα "είναι καλό, διάβασέ το" μου αρκεί.
Και αυτό θα πω μόνο, ότι είναι ένα πολύ ευχάριστο ανάγνωσμα που σε απορροφά σαν να βλέπεις ταινία. Αποτυπώνεται στη μνήμη και θες να μοιραστείς σκηνές σαν να το είχε δείξει η τηλεόραση το προηγούμενο βράδυ και σίγουρα κράτησε προσηλωμένους και άλλους εκτός από εσένα. Σαν ριάλιτι που παίζεται μερικές ημέρες την εβδομάδα, καθώς η υπόθεση θύμιζε αυτά τα παιχνίδια τύπου big brother ή survivor.
Και με αυτά και με εκείνα, τα τρία βιβλία που ταξίδεψαν μαζί μου είναι πλέον παρελθόν.
Ευτυχώς κάποιοι προνόησαν και μου άφησαν και κάποια βιβλία μπόνους γιατί θα πέρναγα ένα μήνα χωρίς ούτε ένα αδιάβαστο βιβλίο δίπλα μου.  

Ιστανμπούλ: Πόλη και αναμνήσεις

Μετά από τόσες ημέρες συννεφιάς, βροχής και χιονιού μας δόθηκε ένα Σαββατοκύριακο με ήλιο, ήρεμη θάλασσα και καθαρό ορίζοντα. Η Κυριακή ήταν η καταλληλότερη ημέρα για να χαθώ στα ανηφοροκατηφορικά σοκάκια της Κωνσταντινούπολης. Πλησιάζοντας το λιμάνι στο Kabataş με το καραβάκι που συνδέει τα Πριγκηπόνησα με την στεριά έχεις  μια πανοραμική θέα των πυνκοκατοικημένων και πυκνοχτισμένων λόφων. Μπροστά σου απλώνεται αυτή η απέραντη πολυπολιτισμική πόλη με εμφανή τα ανατολίτικα στοιχεία αλλά και τις δυτικές επιρροές στην προσπάθεια να υπενθυμίζει ότι είναι το πέρασμα για τη δύση. Θαυμάζω αυτήν την αρχιτεκτονική ποικιλία με τους τεράστιους τζαμένιους ουρανοξύστες, τις γκρίζες πολυκατοικίες με τα κεραμίδια, τα μισογκρεμισμένα παλιά σπίτια, τα φρεσκοανακαινισμένα ξύλινα σπίτια και τους μιναρέδες που υψώνονται σαν καρφιά στον ουρανό. Όπου και να έχω ταξιδέψει αυτήν την ποικιλία ομορφιάς δεν τη έχω ξανασυναντήσει. Δεν θα έλεγα το ίδιο και για τους ανθρώπους.
Βγαίνοντας από το καράβι ακολουθώντας το ρεύμα του κόσμου γίνομαι ένα με αυτό και αδυνατώ να ξεφύγω σαν από φόβο μη χαθώ στα ερημικά και ανήλιαγα στενά. Κατευθύνομαι στο φινικιουλέρ βγαίνω στη Ταξίμ και για άλλη μια φορά κατηφορίζω την Ιστικλάλ μέχρι τον Πύργο του Γαλατά και από εκεί στο Βόσπορο, στο Εμίνονου, στο Σουλτάν Αχμέτ, στο Μπεγιαζίτ και στην αγορά βιβλίου.

Το δεύτερο βιβλίο που επέλεξα να πάρω μαζί μου ήταν το Ιστανμπούλ του Παμούκ. Αν και θαρρώ πως δεν είναι από τα καλύτερά του βιβλία μου έδωσε αυτό ακριβώς που περίμενα να πάρω διαβάζοντας το, την επιθυμία να ακολουθήσω τις αναμνήσεις του διασχίζοντας τους δρόμους με ξεναγό τις λέξεις του νομπελίστα λογοτέχνη.

"Της έδειξα πρώτα την πλατεία Μπεγιαζίτ, το καφενείο Τσινάρλατι που τότε διατηρούσε ακόμα την παλιά του ατμόσφαιρα, την Κρατική Βιβλιοθήκη Μπεγιαζίτ "Εδώ υπάρχει από ένα αντίτυπο κάθε βιβλίου που εκδίδεται στην Τουρκία", της έλεγα με καμάρι, τη σκιερή αγορά βιβλίου Σαχαφλάρ, τους γέρους βιβλιοπώλες που όσο ο καιρός κρύωνε κάθονταν ολοένα στις σόμπες υγραερίου ή ηλεκτρικού ρεύματος στα μικρά βιβλιοπωλεία τους, τα σοκάκια στην περιοχή Βεζνετζιλέρ με τις συκιές, τα ξεβαμμένα ξύλινα κονάκια, τα βυζαντινά ερείπια, το κατάστημα που πουλούσε μποζά στο Βεφά..."

Φτάνοντας στο Sahaflar çarşısı συνάντησα τα μικρά αυτά βιβλιοπωλεία, το ένα δίπλα στο άλλο με πάγκους γεμάτα βιβλία και με τους γέρους βιβλιοπώλες που περίμεναν τους πελάτες τους. Εδώ ο κόσμος ήταν λιγοστός αλλά η λάσπη από το χιόνι που ακόμα δεν είχε λιώσει εντελώς δυσκόλευε τη βόλτα. Βιβλία παλιά, αλλά όχι τόσο παλιά όσο περίμενα, εκδόσεις που μου θύμιζαν τα δικά μας βιβλία πληροφορικής και τις κακόγουστες εκδόσεις Κλειδάριθμος, μου θύμισαν για άλλη μια φορά πόσο τυχεροί είμαστε που έχουμε τέτοιες αισθητικά άρτιες εκδόσεις. Ντάνες βιβλίων περίμεναν τους αναγνώστες σαν από πάντα. Σε χαρτόνια γραμμένα με μαρκαδόρο οι τιμές, 5 βιβλία 20 λίρες. Ο σαλεπιτζής πανταχού παρών διαλαλούσε ότι έχει το καλύτερο σαλέπι.
Σίγουρα αν ήμουν μόνιμος κάτοικος της πόλης αυτό θα ήταν το στέκι μου.

Διάβασα το βιβλίο του Παμούκ την πιο κατάλληλη στιγμή, απόλαυσα την ανάγνωση που ζωντάνευε μπροστά μου. Η τελευταία παράγραφος μου προσέφερε αυτήν την απόλαυση που σε κάνει να θες να πιάσεις το επόμενο βιβλίο και να ζήσεις διαβάζοντας. Την απόλαυση αυτή της ικανοποίησης που νιώθουν όλοι που όπως εγώ είναι ελαφρώς εθισμένοι με την ανάγνωση.

"Στο κεφάλι μου μέσα αναβόσβηναν σαν λάμπες νέον τα σοκάκια του Μπέγιογλου, οι σκοτεινές γωνιές του, η επιθυμία να φύγω και το αίσθημα ενοχής. Όπως ένιωθα ορισμένες φορές οργή και υπερβολική ευαισθησία, τα μισοσκότεινα σοκάκια της πόλης, τα σχεδόν σαγηνευτικά, βρόμικα και απαισιόδοξα σοκάκια, είχαν πάρει από καιρό τη θέση του δεύτερου κόσμου της φαντασίας μου. Ήξερα ότι εκείνο το βράδυ ανάμεσα σ' εμένα και τη μητέρα μου δεν θα ξεσπούσε καβγάς, ότι έπειτα από λίγο θ' άνοιγα την πόρτα και θα χανόμουν στους δρόμους που θα μου προσέφεραν παρηγοριά και, αφού θα περπατούσα ώρα πολλή, τα μεσάνυχτα θα γύριζα στο σπίτι και, για να βγάλω κάτι από την ατμόσφαιρα και τη χημεία των δρόμων, θα καθόμουν στο γραφείο μου.
Δεν θα γίνω ζωγράφος, είπα, θα γίνω συγγραφέας."   

Βιβλιοπωλεία της Πόλης

Μεταξύ χιονιού, βιβλιοκουβαλημάτων και βιβλιοτακτοποιήσεων έδωσα στην Έλλη το τάμπλετ και μια καρέκλα με σκοπό να γράψει μία ανάρτηση.
Συναντηθήκαμε με φόντο τα βιβλία, βολτάραμε σε νέους δρόμους και ήταν μια καλή ευκαιρία να μιλήσουμε για τα βιβλιοπωλεία της Κωνσταντινούπολης και να "κλέψω" μερικές φωτογραφίες από τη φωτογραφική της.
Να λοιπόν τι λέξεις βγήκαν:

"Βόλτα στην Πόλη, ποια Πόλη, μα την Κωνσταντινούπολη βέβαια!!!  Στον κεντρικό δρόμο, εμπορικότατο, να κάτι σαν την Ερμού όπως ήταν παλιά, πριν από το ντου της κρίσης που άφησε ορατά ίχνη, στην Ιστικλάλ, υπάρχουν πολλά βιβλιοπωλεία, πάντως πάνω από τρία. Άλλα τα πρόλαβα ανοικτά και με πολύ κόσμο άλλα σε βραδινή βόλτα, φωτισμένα αλλιώς, πιο μυστηριακά.
Συστηματικά οργανωμένα, με επίπεδα, με ανθρώπους να σκουντιούνται σκυμμένοι ξεφυλλίζοντας, άνθρωποι πρόθυμοι να δεχτούν ερωτήσεις και να απαντήσουν είτε άμεσα είτε αφού συμβουλευτούν τον παρακείμενο
Η/Υ. Όλα με ύφος σύγχρονο, με ανοικτοσύνη και στοίβες βιβλίων που αν και δεν ξέρει κανείς την γλώσσα αναγνωρίζει εύκολα: τα ευπώλητα και για ευρεία ανάγνωση έξω έξω και στην βιτρίνα, πιο μέσα τα πιο εκλαϊκευμένα επιστημονικά, ακόμα πιο μέσα τα "δύσκολα". Σε μια πλευρά τα παιδικά, και με έκπληξη και η ελληνική μυθολογία και ρήσεις φιλοσόφων της αρχαιότητας. Οι προσφορές σε καλάθια και τιμές σβησμένες να αντικαθίστανται από χαμηλότερες νέες.
Η μυρωδιά του χαρτιού σχεδόν η ίδια, κάπως σαν να το μελάνι να πλανιέται στον χώρο με άλλη σύνθεση. Η ατμόσφαιρα σχεδόν η ίδια, οι ήχοι ίδιοι, να τους διακόπτει το πολυσύχναστο πέρασμα που έμπαινε με  κάθε άνοιγμα της πόρτας. Ήθελα να τα γνωρίσω ακόμα και αν δεν μπορούσα  να τα καταλάβω, να τα διαβάσω".

Να προσθέσω ότι πιο όμορφα είναι τα βιβλιοπωλεία που είναι σε κάθετους δρόμους της πολύβουης και πολυκοσμικής Ιστικλάλ. Σε μικρά στενά, χωρίς πολύ κόσμο, κάτω από ψηλές πολυκατοικίες, βρίσκονται όμορφες βιτρίνες με εξώφυλλα που είτε αναγνωρίζεις που είτε δεν σου λένε τίποτα. Σε ένα τέτοιο βιβλιοπωλείο, σχεδόν μαγνητισμένη, μπήκα και εντυπωσιάστηκα από την ποικιλία αγγλικών βιβλίων που αφορούν την Κωνσταντινούπολη. 

Σε ένα τούρκικο βιβλιοπωλείο που η πλειοψηφία των βιβλίων είχαν γράμματα που δεν καταλαβαίνω βρήκα για άλλη μια φορά βιβλία που θέλω να αγοράσω.  

Και κάπου εκεί, σε αυτήν την απέραντη και εντυπωσιακά όμορφη Πόλη, υπάρχει και ένα παζάρι με βιβλία από δεύτερο χέρι που ακόμα δεν έχω επισκεφτεί.
Να σταματήσει το χιόνι να βγω για κυνήγι.

Ο ήχος των πραγμάτων όταν πέφτουν και θρυμματίζονται

Ο Μαραμπού που μετά από τόσα χρόνια που τον πιλατεύω αποφάσισε να κάνει δικό του μπλογκ (άραγε να ήταν το 2010 που πρωτοξεκίνησα να του το λέω;) μου έστειλε μια ανάρτηση ενός βιβλίου που είχε την καλοσύνη να μου παραχωρήσει την πρώτη ανάγνωση (αυτές οι κινήσεις σημειώνονται και δεν ξεχνιούνται). Τα διαφορετικά με όσα γράφτηκαν γι' αυτό το βιβλίο λόγια του με βρίσκουν απολύτως σύμφωνη. Κι αν και εμένα δεν μου αρέσει να αναρτώ για βιβλία που με άφησαν αδιάφορη, ανέθεσα σε εκείνον αυτή την αποστολή για το συγκεκριμένο βιβλίο.
Αφήνω, λοιπόν, την ανάρτησή του και του εύχομαι καλή και δημιουργική αρχή στο νέο του δημιούργημα, αν και δεν μπορώ να κρύψω την ανησυχία μου μήπως και σταματήσω να λαμβάνω τις πολύαναμενόμενες βιβλιοκριτικές του.

Κέρδισα το βιβλίο από τη ραδιοφωνική εκπομπή του Librofilo (τον οποίο και ευχαριστώ) και ζήτησα από την librarian να το παραλάβει και αφού το διαβάσει να μου το στείλει. Το βρήκε χλιαρό όταν οι περισσότεροι το εκθείαζαν ενθέρμως και αυτό μου κίνησε το ενδιαφέρον. Θα έπρεπε να είμαι προετοιμασμένος και για ενδεχόμενη ψυχρολουσία; Όχι, δεν πρόκειται για ψυχρολουσία. Αλλά το βιβλίο είναι μέτριο, απλώς μέτριο, χωρίς να μπορώ να του προσδώσω κανέναν επιθετικό προσδιορισμό που θα το τραβήξει από την μετριότητα. Έχασα οριστικά το αμυδρό ενδιαφέρον μου κάπου στη σελίδα 70.
Ο συγγραφέας ασχολείται με χαρακτήρες και θέματα που θα “έκαναν παπάδες” και στο τέλος απορείς πώς στο καλό βγαίνει μια τόσο άτονη ιστορία. Δεν ταυτίζεται μαζί τους ούτε στιγμή, οι χαρακτήρες με τόσες δυνατότητες από “γεννησιμιού” τους παρουσιάζονται εντελώς άχρωμοι. Όταν γίνεται μεγάλος ντόρος για βιβλία, συνήθως κρατάω ένα μικρό καλάθι που έχω γι' αυτές τις περιπτώσεις, αλλά, σε μερικά σημεία του βιβλίου (δε θα το αρνηθώ) χρειάστηκε να αντικαταστήσω το καλάθι με ένα ακόμα πιο μικρό! Διαρκώς αμφιταλαντευόμουν αν η χρήση της γλώσσας ενισχύει την μνήμη ή τη λήθη της ιστορίας, ας μην είμαι τόσο άδικος, ίσως να μην θυμάμαι πολλά τώρα άλλο όταν το οικοδόμημα τελειώσει να εντυπωθεί αμετάκλητα στο μυαλό μου. Μπα! Δε θα θυμάσαι τίποτα μετά την πάροδο μιας εβδομάδας. Και πολύ λέω!
Το πιο ενδιαφέρον μέρος του βιβλίου είναι μια άποψη στο αυτί του που αφήνει να εννοηθεί ότι έχει μια έστω και επισφαλή ομοιότητα και δυναμική με το 2666! Δε θα άξιζε τα λεφτά μου (αν τα έδινα) αλλά μάλλον ούτε τον χρόνο μου άξιζε. Κατά την (αλλοπρόσαλλη) αισθητική μου κρίση, θεωρώ το εξώφυλλο, ένα από τα πιο κακόγουστα της σειράς και από τα πιο κακόγουστα εν γένει. Επίσης, η καρτουνίστικη γραμματοσειρά σε συνδυασμό με την ατροφική ιστορία του βιβλίου, δεν βοηθούν τους αναγνώστες να το πάρουν στα σοβαρά! Μειονέκτημα αποτελεί και η μικροσκοπική γραμματοσειρά, η οποία όταν εξιστορεί γράμματα και άρθρα εφημερίδων μικραίνει περισσότερο, μεγαλώνοντας παράλληλα τους βαθμούς της μυωπίας.
Η ανάγνωση (παραδόξως!) δεν είναι απογοητευτική, η γλώσσα του συγγραφέα είναι καλή (αρκεί όμως αυτό; Σε αυτή την περίπτωση μάλλον όχι!), η μετάφραση το ίδιο και παρά τα εξωτερικά μειονεκτήματα, νιώθεις ότι την απολαμβάνεις. Είναι, όμως, απελπιστικά αδιάφορη. Και αυτό, εν τέλει, είναι το απογοητευτικότερον όλων!

Ανάγνωση στα χρόνια του βυζαντίου

Φεύγοντας επέλεξα να πάρω μαζί μου τρία βιβλία για συντροφιά.
Όταν λέω μου λείπει η Ελλάδα εννοώ τα ελληνικά γράμματα και οι λέξεις.
Η "Ανάγνωση στο Βυζάντιο" του Ιταλού συγγραφέα Guglielmo Cavallo ήταν το βιβλίο που συντρόφευσε τις πρώτες ημέρες μου στην Κωνσταντινούπολη, στην καρδιά της βυζαντινής αυτοκρατορίας.
Με μετέφερε σε μια άλλη εποχή, όπως ακριβώς και οι βόλτες μου στα Πριγκηπόνησα, ειδικά ανεβαίνοντας το Λόφο της Ελπίδας στη Χάλκη.
Όποιος αναφέρεται στην πράξη της ανάγνωσης εκείνης της εποχής δεν μπορεί να παραλείψει την μοναστική ανάγνωση καθώς τα μοναστήρια ήταν τα πρώτα κέντρα παραγωγής του βιβλίου. Οι μοναχοί είχαν την ευθύνη της διάδοσης των ιερών κειμένων, ήταν οι αντιγραφείς των χειρογράφων και προσηλωμένοι (ή οκνηροί) αναγνώστες.
"Η μοναστική ανάγνωση ήταν μάλλον ομαδική παρά προσωπική, και αποσκοπούσε στην ακρόαση των κειμένων από τις κοινότητες των μοναχών. Βέβαια, περιοριζόταν σχεδόν αποκλειστικά σε συλλογές κανόνων, σε κείμενα που αφορούσαν τις Άγιες Γραφές, σε πατερικά, ασκητικά και αγιολογικά έργα. Επίσης αυτή η ανάγνωση γινόταν σε συγκεκριμένες περιστάσεις και συνθήκες, με ειδικούς τρόπους και περιοδικότητες, και δεν αφορούσε παρά μόνο συγκεκριμένα έργα, ακόμη και σε μοναστήρια που κατείχαν μια βιβλιοθήκη κάπως πλούσια. Η ανάγνωση γινόταν με τρόπους ειδικούς κατά τη διάρκεια των ιερών λειτουργιών ή κατά τη δραστηριότητα της αντιγραφής".
Οι βιβλιοθήκες είχαν σημαντικό υλικό καθώς τα βιβλία των μοναχών περνούσαν μετά το θάνατό τους στη βιβλιοθήκη του μοναστηριού, ενώ εμπλούτιζαν το υλικό τους και από δωρεές βιβλίων ή ακόμα και ολόκληρων συλλογών.
Για τον λόγο αυτό οι βιβλιοθήκες των μοναστηριών είναι στενά συνδεδεμένες με την ιστορία του βιβλίου, της ανάγνωσης και των βιβλιοθηκών. Όλες κατέχουν πλούσιο και σπάνιο υλικό που τις καθιστά ειδική κατηγορία βιβλιοθηκών όχι τόσο γιατί εξυπηρετούν ένα ειδικό αναγνωστικό κοινό αλλά γιατί έχουν στην κατοχή τους τεκμήρια της πρώιμης ιστορίας του βιβλίου.
Τα τεκμήριά τους επιβιώνουν αιώνες τώρα και φανερώνουν έκδηλα ότι πρόκειται για πολυχρησιμοποιημένα και πολυδιαβασμένα αντίτυπα γεγονός που μαρτυρά ότι ποτέ δεν αποτέλεσαν μουσειακά αντικείμενα. Οι άνθρωποι των μοναστηριών, οι προκάτοχοι των βιβλίων των μοναστηριακών συλλογών, έχουν αφήσει τα σημάδια τους που ακόμη κι αυτά αναμένουν τους μεταγενέστερους μελετητές. 

Ο Μεγαλοβιομήχανος

Καθώς βρίσκομαι εκτός Ελλάδας, σε έναν άλλο κόσμο, κοντά και μακρινά συνάμα, και ζω ότι προσφέρει η εμπειρία που ονομάζεται Ταξίδι και προσπαθώντας καιρό να ανεβάσω μια ανάρτηση με ξένες εικόνες, στέλνει ο Μαραμπού μία ανάρτηση για ένα βιβλίο που τον ενθουσίασε. Συμμερίζομαι τον ενθουσιασμό του κι ας είναι διαφορετικός από τον δικό μου που ονομάζεται Κωνσταντινούπολη και Πριγκιπόνησα.

19 σελίδες κείμενο και 23 επίμετρο. Υποψιάζεστε κοροϊδία; Ενδεχομένως ναι, αν δεν ξέρετε ποιο είναι το κείμενο και τι περιέχει το επίμετρο. Ο μεγαλοβιομήχανος του Μπ. Τράβεν (B. Traven) είναι η απάντηση στο κουίζ. Τώρα τι λέτε; Νιώθετε ότι ακόμα σας κοροϊδεύουν; Εγώ λέω ότι εσείς θα είστε τα κορόιδα αν δεν το διαβάσετε αμέσως! Να σας παροτρύνω βρίζοντάς σας δεν είναι και ό,τι καλύτερο, αλλά δε διαθέτω πιο ευγενικό τρόπο ύστερα από τούτη την συγκλονιστική ανάγνωση. Η ζωή του Τράβεν αποτελεί από μόνη της συναρπαστικό μυθιστόρημα. Τα έργα του το ίδιο. Όχι γιατί αποτελούν λογοτεχνικά διαμάντια – που πολλοί αναγνώστες αναζητούν με την δαιμονική απληστία ενός χρυσοθήρα – αλλά για το αντίθετο, επειδή αποτελούν καλλιτεχνικές δημιουργίες που είναι μετρημένες, αυτοδύναμες, ανασαίνουν ελεύθερα,  αποπνέουν αυτοσεβασμό και αντιστέκονται σε κάθε εκμετάλλευση.

"[...] Δεν γνώριζε πολλά για το τι συνέβαινε στον έξω κόσμο. Γιατί τότε θα ήξερε ότι αυτό που συνέβαινε στον ίδιο συνέβαινε σε κάθε καλλιτέχνη, σ' ολόκληρο τον κόσμο, κάθε μέρα, κάθε ώρα και στιγμή. Τούτη η γνώση θα τον έκανε πολύ περήφανο, γιατί θα τον βοηθούσε να συνειδητοποιήσει ότι ανήκε στο μικρό εκείνο στρατό που είναι το άλας της γης και που κρατά στη ζωή τον πολιτισμό, την ανθρωπιά και την ομορφιά, ως αυτοσκοπό, γι' αυτό που είναι".

Δεν θα πω περισσότερα για την ιστορία, για να νομίζετε ότι ενδεχομένως σας κοροϊδεύω και εγώ! Για την έκδοση τα έχω ξαναπεί, ενισχύστε την γιατί το αξίζει. Πάντοτε όταν πιάνω στα χέρια μου ολιγοσέλιδα βιβλία, αναρωτιέμαι (συγκριτικά πάντα με την τελική τιμή) αν ο εκδότης υποτιμάει τους αναγνώστες ή οι αναγνώστες υπερτιμούν την αξία του συγγραφέα που μπορεί να κρύβεται στις μετρημένες σελίδες του βιβλίου. Αυτή η σχέση, με έχει βγάλει πολλές φορές χαμένο. Αυτή τη φορά όμως δεν πιάστηκα κορόιδο. Αν πάλι σας μπέρδεψα με όλα αυτά τα μισόλογα, μπορείτε να
αναφωνήσετε απηυδισμένοι: κοροϊδευόμαστε τώρα;