Υπό τον τίτλο Ο κύκλος του βιβλίου

Η εταιρία με την μακρά προσωνυμία Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας (ιδρυτής Σχολή Μωραΐτη), γνωστή με την συντομευμένη και απλούστερη εκδοχή Εταιρεία Σπουδών, οργανώνει επιστημονικές συναντήσεις δύο φορές τον χρόνο. Από το 1995 πάντως, έχει οργανώσει πάνω από 25 επιστημονικά συμπόσια, ημερίδες και διημερίδες. Τα θέματά τους ποικίλλουν, κινούνται στον χώρο των σπουδών του ανθρώπου (ιστορία, λογοτεχνία, πολιτική θεωρία, κοινωνιολογία, ψυχολογία, κλπ) είτε ακουμπούν και συνδέονται με ζητήματα της επικαιρότητας (μειονότητες, μηχανισμοί βίας και καταπίεσης). Τα πρακτικά τους εκδίδονται σε αυτοτελείς τόμους και αποτελούν συμβολές στις ευρύτερες συζητήσεις.

Το 2009, την Παρασκευή 3 και το Σάββατο 4 Απριλίου, πραγματοποιήθηκε μια διημερίδα με θέμα: «Ο κύκλος του βιβλίου: ο συγγραφέας, ο επιμελητής-τυπογράφος, ο εκδότης, ο κριτικός, ο αναγνώστης». Μια συνεδρία την Παρασκευή, μια το Σάββατο μαζί με μια στρογγυλή τράπεζα. Τα πρακτικά που δεν κατάφεραν να συμπεριλάβουν όλες τις παρουσιάσεις και φτάνουν τις 130 μόλις σελίδες σε σχήμα 4ο, κυκλοφόρησαν τον Νοέμβριο 2011.

Αποφάσισα, μέσα την κρίση και σε όλα τούτα, να το αποκτήσω, να ξαναθυμηθώ την εκδήλωση και να μπει στη βιβλιοράφια μαζί με τα άλλα σχετικά, μιας και το θέμα του είναι αγαπημένο και πολλά για τα ελληνικά πράγματα γύρω από το βιβλίο δεν έχουν ειπωθεί και κυκλοφορήσει. Θυμήθηκα, το λοιπόν, πόσο με είχε απασχολήσει τότε, το 2009, η διατύπωση του τίτλου. «Ο κύκλος του βιβλίου», χμμμ έχει δηλαδή αρχή και τέλος η διαδικασία της πνευματικής και τεχνικής παραγωγής του βιβλίου. Πολλά επαγγέλματα, ασχολίες, δράσεις, δραστηριότητες, ενασχολήσεις, ειδικές συνθήκες, τεχνολογικά επιτεύγματα, το πνεύμα και το κλίμα της εποχής συνδέονται και πλέκονται με την φτιαξιά ενός βιβλίου, είναι όμως η κίνησή τους κλειστά κυκλική; επίπεδα γραμμική; συνεχής ή συνεχής; αλυσιδωτή; Τα βιβλία κάνουν έναν κύκλο, έχουν μια ζωή; μια έκδοση; μια υποδοχή; μια ερμηνεία; στο βάθος του χρόνου. Ο κριτικός τοποθετήθηκε αυτάρεσκα πριν από τους αναγνώστες! Αυτό πολύ θα ήθελα να το σχολιάσω καυστικά αλλά θα το αφήσω να περάσει με την ελαφρά παρατήρηση πως η διάταξη των πραγμάτων μαρτυρά την δική μας πλευρά θέασης. Αυτό, μάλλον, συνέβη και σε αυτήν την περίπτωση. Η σύλληψη της διημερίδας ήταν πιο κοντά σε αυτήν την μερίδα παρά στην άλλη την πλατύτερη των αναγνωστών που θα έπρεπε να βρίσκεται στο επίκεντρο. Ο κριτικός παρουσιάζεται ως ο εκτιμητής του πνευματικού έργου, κριτής, επικριτικός ή επαινετικός, ζυγιάζει και παρουσιάζει. Ως παρουσιαστής ανήκει στην ομάδα της διακίνησης του βιβλίου αλλά από αυτές τις ομάδες που διαχειρίζονται την τύχη του βιβλίου στην κοινωνία έλειπαν οι παράγοντες βιβλιοπωλεία, παλαιοπωλεία, βιβλιοθήκες, συλλέκτες. Πόσα και πόσα δε θα μπορούσαν να αναπτυχθούν για αυτούς που δεν έχουν ούτε αποτυπωθεί ούτε περιγραφεί με σύγχρονο λόγο, με αυτογνωσία και επιστημονοσύνη. Γκρίνιααα
Έλειπαν ακόμα, και άλλοι των επαγγελμάτων του βιβλίου, όχι ότι οι ομιλητές δεν έκαναν αναφορές αλλά όχι με στόχευση. Για παράδειγμα οι μεταφραστές από και προς πολιτισμούς και γλώσσες, πομποί και διαμεσολαβητές. Για παράδειγμα οι συντηρητές, οι βιβλιοδέτες, οι χρυσοτύπες. Και για να το τραβήξω και άλλο οι παραγωγοί, εισαγωγείς και έμποροι χαρτιού γιατί χωρίς χαρτί, έντυπο δεν μπορεί να υπάρξει. Αν υπάρχει κύκλος του βιβλίου ήταν λειψά φανερωμένος. Άφησε στην απέξω πολλούς και δεν δείχθηκε το καίριο πώς το πνευματικό δημιούργημα μετουσιώνεται, πραγματώνεται σε υλικό αγαθό που μπαίνει στις κοινωνίες. Τις επηρεάζει σε πολλά επίπεδα, και φορές τις αλλάζει, άλλοτε σταδιακά άλλοτε ριζικά καθοριστικά με την δύναμή του που ενέχει ο λόγος. Από τα κείμενα του τόμου κοντύτερα αισθάνθηκα στης Μαρίας Στεφανοπούλου «Από τον αναγνώστη χειρογράφων στο αναγνώστη βιβλίων: μια μυστική συμφωνία» (σ.67-87), που έθεσε και το θέμα έντυπο βιβλίο και σύγχρονες τεχολογίες.
 Κανονικά σήμερα θα έπρεπε να μιλήσω για το 8ο Συνέδριο Διεθνές Συνέδριο της Οργανωτικής Επιτροπής Ενίσχυσης Βιβλιοθηκών που είχε θέμα «Έξυπνες ιδέες, ελκυστικές βιβλιοθήκες» και έγινε στις 5 και 6 Οκτωβρίου 2012. Χτες και προχτές δηλαδή αλλά το άλλο ήταν πιο έτοιμο να βγει. Θα επεξεργαστώ το Συνέδριο για την άλλη φορά.

Βιβλιοενημερωτικά

Λίγες κουβέντες για την Έκθεση Βιβλίου στο Ζάππειο τις χρωστάω γιατί τις έχω τάξει. Τρεις φορές την επισκέφτηκα, μια Κυριακή πρωί, ένα απόγευμα και ένα βροχερό βράδυ. Και τις τρεις είχε κόσμο, όχι του σκοτωμού να μην βλέπεις πού πατάς και πού βρίσκεσαι, είχε τόσο κόσμο που την έκαναν κοινωνικά ευχάριστη και την περιδιάβασή της άνετη. Και βέβαια, και τις τρεις υπέκυψα σε αγορές, άλλες τις είχα στο νου μου άλλες από πεθυμιά που γεννήθηκε επιτόπου. Δεν ήταν όλα βιβλιοβιβλία όπως της προηγούμενης ανάρτησης (εκεί, το ψάρεψα). Ανάμεσα στην ψαριά και οι εκδοτικοί κατάλογοι, υλικό επίσης προσφορότατο για ξεμυάλισμα. Λάφυρα που έφερα στην φωλιά μου, ξεφύλλισα αργά το βράδυ, γύρισα μπρος πίσω, διάβασα διάσπαρτες αράδες σαν προθέρμανση, έφτιαξα υποθετική σειρά ανάγνωσης γιατί είναι σίγουρο ότι δεν θα την κρατήσω. Διαδικασία που επιταχύνει την υπάρχουσα ανάγνωση, με το σκεπτικό ότι θα ακολουθήσει μια νέα με υψηλές προσδοκίες για το ταξίδι μέσα στις σελίδες. Ταξίδι που δεν προδίδει τον αναγνώστη ακόμα και αν δεν συμφωνεί και αν δυσκολεύεται και συχνοσκοντάφτει. Δεν πληγώνει όπως το κάνουν αναμεταξύ τους οι άνθρωποι. Γνωστοί εκδοτικοί οίκοι δεν εμφανίστηκαν, άλλοι παρέμειναν σταθεροί παρά την κατάσταση, άλλοι διάλεξαν να δώσουν το αγωνιστικό τους παρόν. Οι άνθρωποι πίσω από τους πάγκους δυναμικά φιλικοί, το ίδιο και οι τιμές. Χαμήλωναν ευκολότερα από προηγούμενες φορές που ήταν σταθερές και αμετακίνητες. Κέρδος για τον αναγνώστη καταναλωτή που πια, όμως τι ειρωνεία, και να θέλει (που πάντα θέλει) δεν έχει! Ο κόσμος μπορεί να μην φορτωνόταν τυπωμένους όγκους, πάντως όλο και ένα χιλιοκοσκινισμένο κατιτί επέτρεπε στον εαυτό του και στα παιδιά του.

Στις 19 Σεπτεμβρίου 2012 έγιναν τα εγκαίνια της έκθεσης «Η τέχνη της βιβλιοδεσίας από το Βυζάντιο στη σύγχρονη εικαστική δημιουργία», στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Πολλοί είναι οι συντελεστές της προσπάθειας μαζί με το ΒΧΜ, το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας και με την υποστήριξη (ευγενική και καθοριστική) του Ιδρύματος Ωνάση, του Κέντρου Συντήρησης του Βιβλίου, των ευρωπαϊκών προγραμμάτων «Πολιτισμός» και «Στουδίτης», χορηγών επικοινωνίας και άλλων. Βιβλιοδεσία, τέχνη και τεχνική δύσκολη. Απαιτεί ακρίβεια στα μετρήματα και τα κοψίματα που δεν επιδέχονται πολλά περιθώρια διορθώσεων σε παραδρομές και περιπτώσεις λάθους. Συνομιλεί με το περιεχόμενο, το στολίζει και το αναδεικνύει, το ντύνει με μοναδικές φορεσιές-πανοπλίες εναντίον του πανδαμάτορα. Τέχνη των χεριών, έκφραση μοναδικότητας. Η βραδιά ήταν γλυκιά, το φεγγάρι καινούργιο, ο κόσμος καλοδιάθετος μαζεμένος ένα γύρω από το ζευγάρι των κυπαρισσιών που μάλλον θα είχαν συναντηθεί στα νιάτα τους με την δούκισσα της Πλακεντίας. Η βουή της λεωφόρου Β. Σοφίας δεν έφτανε στον κήπο του ΒΧΜ, κάπως απόκοσμο σε έναν άλλο χρόνο κουρδισμένο. Μετά τα καθιερωμένα εναρκτήρια, ενημερωτικά και ευχαριστήρια λόγια, οι προσκεκλημένοι επισκέπτες ανέβηκαν τα σκαλιά του κεντρικού κτηρίου. Η θέα της νύχτας από εκεί είχε αλλιώτικη όψη. Τα εκθέματα χρονολογούνται από τον 11ο αιώνα έως και τον 19ο. Οι τόποι καταγωγής τους ποικίλλουν: από τα Βαλκάνια, την Μικρά Ασία, την Ανατολική Μεσόγειο και την Δύση. Το θρησκευτικό βιβλίο, οι βυζαντινοί και μεταβυζαντινοί κώδικες, στο επίκεντρο ως αντικείμενο που δένει, προφυλάσσει, διατηρεί το περιεχόμενο μα συγχρόνως μιλάει για το πνεύμα της εποχής του. Δείγματα βιβλιοδετικής τεχνικής από σταθμούς στην πορεία της βιβλιοδεσίας. Λαμπερά χρυσοδεμένα, ασημοδεμένα μαζί με τα σκοτεινά μοναστηριακά δεσίματα με τα σοβαρά κλείστρα που τα κουμπώνουν. Σύγχρονες εικαστικές βιβλιοδετικές προτάσεις Ελλήνων και ξένων εργαστηρίων. Εμπνεύσεις από όλα τα σημεία της γης, κοντινά και μακρινά. Τα υλικά στο απόγειό τους στην υπηρεσία του ωραίου αποτελέσματος και της προστασίας εναντίον των φθορών του χρόνου και της χρήσης. Επιτοίχια κείμενα και οπτικοακουστικό υλικό υποστηρίζουν την έκθεση που χαρακτηρίζεται από καλαισθησία, διακριτική και ξεκάθαρη παρουσίαση των τεκμηρίων. Έχετε όλο τον χρόνο για να την επισκεφθείτε. Θα είναι ανοικτή έως τις 13 Ιανουαρίου 2013.

Μεσημεράκι Σαββάτου, ο ήλιος σπρώχνεται με τα σύννεφα καθυστερώντας την πρώτη σταγόνα της βροχής στην Αθήνα. Τελικά, κατέφτασε την Κυριακή αφού προηγήθηκε αλλού. Βολτίτσες έξω με περιμένουν μα με περιμένουν και οι δικές μας Βολτίτσες. Δεν είναι πρέπον και ευγενικό να κοιτάς επίμονα και διερευνητικά τους ανθρώπους, να «καρφώνεσαι». Τα βλέμματα πρέπει να είναι προσεκτικά όταν συναντιόνται με άλλα βλέμματα. Μετρημένα, όχι αδιάφορα ή προκλητικά. Να μην φαίνεται πως ψαχουλεύουν, πως εισχωρούν. Στον δρόμο, καθημερινά, διασταυρώνονται αμέτρητα βλέμματα. Αστραπιαίες φευγαλαίες σταθμίσεις. Είναι φορές που ξεχνιέμαι και ξεφεύγω από αυτό το πλαίσιο, επιμένω. Θέλω να δω παραμέσα, θα ήθελα να μάθω την ιστορία του ανθρώπου. Και, τότε είναι που του φτιάχνω μια εκδοχή ιστορίας που έχουν και λεπτομέρειες και διαλόγους και εμπλέκουν πολλά πρόσωπα. Και είναι αλήθεια πως θα ήθελα να ξέρω όλες τις ιστορίες των ανθρώπων, όλου του κόσμου, τις παλιές και τις καινούργιες, τα γεγονότα και τις φαντασιές, τα δεδομένα και τα προσδοκώμενα, τις χαρές και τις λύπες, τις κανονικές και τις αλλιώτικες, παράξενες. Ένα ιστοριοκυνηγητό. Εδώ μπαίνει και η βιβλιοθηρία.
 Ένα από τα βιβλία μόλις έπεσε από το ράφι είναι ο τίτλος του μικρού βιβλίου διηγημάτων με τις ιστορίες 15 ανθρώπων του Γιάννη Σουλιώτη (εκδόσεις Σοκόλη-Κουλεδάκη, 2011,108 σ.). Σαφώς ένα βιβλιοβιβλίο και από τον τίτλο του και μόνο. Τον συγγραφέα παρακινεί και εμπνέει μια είδηση που διαβάζει στην εφημερίδα. Υπάρχει, λέει, ένας νέος άνδρας που έχει, ούτε λίγο ούτε πολύ, 30 εναλλασσόμενες προσωπικότητες που είναι σαν «βιβλία που πέφτουν από το ράφι». Αυτός ο τριανταπρόσωπος άνδρας τον έκανε να σκεφτεί τα «πολλαπλά πρόσωπα που κρύβει ο καθένας μας μέσα του». Τα διηγήματα κλείνουν με τα πρόσωπα των ιστοριών να σκέφτονται, να ψιθυρίζουν, να μονολογούν, να δηλώνουν, να κλαίνε, να κραυγάζουν, να φαντάζονται πως ένα βιβλίο μόλις έπεσε από το ράφι. Έχουν βγάλει τα σώψυχά τους, τα πονεμένα, τα επιθετικά, τα βιαία, τα ρομαντικά που στραβώνουν, τα ανεκπλήρωτα. Ο ήχος από το βιβλίο που πέφτει κάπου απροσδιόριστα τους βάζει σε άλλη διάθεση, βγαίνουν από την οδυνηρή μνήμη. Βιβλία κυκλοφορούν στα διηγήματα με διάφορους τρόπους. Του μικρού Έρικ του αρέσουν τα βιβλία όταν μεγαλώσει ονειρεύεται να εργαστεί σε μια μεγάλη βιβλιοθήκη με χιλιάδες βιβλία, το σπίτι του δεν έχει βιβλία. Ο αλμπίνος Ακίντα σπρώχνει με το πόδι του και ξεφυλλίζει ένα βιβλίο. Ο Μαξ είναι ένας τριαντάρης βιβλιοθηκάριος. Η Ντάνα άπλωσε το χέρι της και μάζεψε το βιβλίο. Για τον Στηβ ονειρεύονται παιχνίδια, ωραία ρούχα, βιβλία «με ζωγραφιές και χρώματα πολλά… κα μετά… βιβλία με γράμματα… παραμύθια… μυθιστορήματα… εγκυκλοπαίδειες!...» ένα δωμάτιο γεμάτο βιβλία. Ιστορίες των ανθρώπων μέσα σε βιβλία, σαν βιβλία. Παίζει έως τις 23 Σεπτεμβρίου (και εγώ που νόμιζα ότι κλείνει την Κυριακή 16 Σεπτεμβρίου) και το 41 φεστιβάλ βιβλίου στο Ζάππειο με περισσότερα από 120 περίπτερα και καλύτερες από τα παλιά τιμές. Ευκαιρία για βιβλιοβολτίτσα το λοιπόν! Να πάω κιόλας να μαζέψω καμιά εντύπωση…

Helene Schjerfbeck (Έλεν Σέρφμπεκ)

Όπως το είχα υποσχεθεί, χωρίς πολλά λόγια, μια φωτογραφία της ζωγράφου Helene Schjerfbeck μέσα στο ασφυκτικό της μαύρο φόρεμα ορθωμένο μέχρι το πηγούνι, την μέση σφιχτά περιγραμμένη με ζώνη, τα μαλλιά πιασμένα σε αυστηρό κότσο. Ματιά που αναστατώνει. Και μια αυτοπροσωπογραφία της.

Σχετικά με την έκθεση στο http://www.ateneum.fi/en/helene-schjerfbeck

Ζωγραφικές απεικονίσεις βιβλίων από τον Βορά

Το έργο της ζωής της ξεπερνά τις 1.000 ζωγραφιές. 300 από αυτές εκτίθενται στο μουσείο με το όνομα Ateneum (Ατενέουμ) στο Ελσίνκι, πρωτεύουσα της Φιλανδίας, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 150 χρόνων από την γέννησή της. Σημαντική και ευρέως αναγνωρισμένη στις χώρες του Βορά η Helene Schjerfbeck (Έλεν Σέρφμπεκ) άρχισε να παρακολουθεί μαθήματα ζωγραφικής σε ηλικία 11 ετών. Έζησε από το 1862 έως το 1946 στην Φιλανδία, την Γαλλία και το Παρίσι, την Βρετάνη και την Ιταλία. Αληθινά καλλιτεχνικό πνεύμα αναζητούσε νέες εκφράσεις και ανανέωνε αδιάκοπα τις ζωγραφικές της διατυπώσεις. Έμαθε την τέχνη της λιθογραφίας στα 75 της. Μοντέλα της ήταν οι άνθρωποι γύρω της και η ίδια καθώς έκανε πολλές αυτοπροσωπογραφίες. Η ανθρωπιά, η οικειότητα, τα δυνατά συναισθήματα την χαρακτηρίζουν, αποτυπώνοντας την αδιαπραγμάτευτη επιθυμία της να επικεντρώνεται στην ουσία των πραγμάτων. Πίνακας του Πίνακας του 1888, το παιδί που αναρρώνει. Αναμαλλιασμένο από την κατάκλιση, κάθεται σε μια ψάθινη πολυθρόνα. Τα μάγουλά του ακόμα κόκκινα από τον πυρετό. Το βλέμμα του αφηρημένο, απλανές, χωρίς σκέψη. Μηχανικά τα χέρια του παίζουν με την κούπα και το λουλούδι-πρόκληση «έλα, γίνε καλά, βγες έξω, είναι Άνοιξη πια!». Στην πλάτη του, το λευκό μαξιλάρι του κρεβατιού του. Το σώμα του είναι τυλιγμένο με το επίσης άσπρο σεντόνι. Τα λευκά τονίζονται από το φώς που μπαίνει από το παράθυρο. Στον δρόμο της ίασης, σηκώνεται ίσως για πρώτη φορά. Τα μαθήματά του, κλειστά στην άκρια του τραπεζιού. Δε του ζητάνε να μελετήσει. Δεν είναι ακόμα καλά, είναι σε μετάβαση. Στον τοίχο, η βιβλιοθήκη. Μοιάζει να καλύπτει μεγάλο μέρος εκείνης της πλευράς. Μεγάλα, χοντρά βιβλία στέκονται στα ράφια. Δερματόδετα, περιποιημένα στο πάνω ράφι, χρησιμοποιημένα με φθαρμένες ετικέτες στο ράφι που βρίσκεται στο ύψος του τραπεζιού και κάτω κάτω το πιο μεγάλα σε μέγεθος. .

«Κορίτσια που διαβάζουν», είναι ο τίτλος του πίνακα, του 1907. Τρία χρώματα κυριαρχούν: το λευκό, το μαύρο και ένα γκριγάλαζο. Αυτήν την χρωματική τριλογία διακόπτει η πλατιά καφετιά κορνίζα του πίνακα στον τοίχο. Μια τρίτη γυναικεία μορφή, περασμένης γενιάς. Σχεδόν ακούγεται η σιωπή της ανάγνωσης. Τα κορίτσια καθιστά με ίσια την πλάτη είναι βαθιά απορροφημένα. Το βλέμμα τους προσηλωμένο, τα μάτια χαμηλωμένα προς το βιβλίο που κρατούν σταθερά με τα δυο χέρια, η μια στην ποδιά της, ή άλλη το πλησιάζει στην ματιά της. Επικοινωνούν πέρα από τα λόγια, μέσα από την κοινή ενέργεια της ανάγνωσης, είναι σε συντροφιά διατηρώντας ανεξαρτησία στοχασμών και αισθημάτων.Η ζωγράφος έχει φύγει από την ακαδημαϊκή τεχνοτροπία που κατέχει αποδεδειγμένα τόσο καλά και έχει περάσει στον μοντερνισμό. Τα σχήματα είναι χαλαρά, τα περιγράμματα χωρίς την σκληρότητα των σκληρών ορίων. Οι λεπτομέρειες λείπουν, όλη η έμφαση συγκεντρώνεται στο κυρίως θέμα. Και το αποτέλεσμα είναι πλήρες. Δεν μπορώ να το αρνηθώ πως δεν ένιωσα συγκίνηση βλέποντας τις μορφές των αγγέλων εμπνευσμένων από τον El Greco. Πίνακας της Helene Schjerfbeck του 1928. Διαβάζω ότι επηρεάστηκε από αυτόν και ότι τον γνώρισε μέσα από βιβλία τέχνης, τυπωμένα μαυρόασπρα, τόσο μπορούσε η τυπογραφική. Άρα δεν είδε τους πίνακες όπως πραγματικά ήταν, με τα αυτούσια, πρωτότυπα χρώματα. Και, όμως, είχαν την δύναμη να την βάλουν σε διάλογο με τις άυλες μορφές του Θεοτοκόπουλου. Ανοιγμένα φύλλα με τα λόγια των ύμνων στα απλωμένα χέρια των αγγέλων. Πίνακες που μπήκαν σε λεύκωμα, ταξίδεψαν και στην συνέχεια, οδήγησαν στην δημιουργία άλλων. Το βιβλίο φορέας ζωγραφικής έμπνευσης. Μου αρέσει αυτή η σκέψη, το βιβλίο μαζί με ιδέες και νοερές εικόνες, μεταφέρει και πραγματικές εικόνες, έργα τέχνης, πίνακες, γλυπτά, φωτογραφίες.

Αύριο θα αναρτήσουμε την φωτογραφία της και μια αυτοπροσωπογραφία της Helene Schjerfbeck, έτσι για να μείνετε λίγο με την περιέργεια… Καλή εβδομάδα σε όλους!

Η ανάγνωση εντείνεται

Ο καιρός κυλάει. Ακάθεκτα. Η γνωστή και καθόλου άγνωστη πια γενική κατάσταση δεν αλλάζει. Βρήκε πόρτες και περάσματα αφύλακτα, μπήκε και επιμένει. Κατάλληλη, λοιπόν, συνθήκη διαβάσματος, κατάκτησης λέξεων, στοχασμών και αναστοχασμών. Επανακάμπτω με ένα νέο βιβλιοβιβλίο «σαν να μην πέρασε μια μέρα», αν και πέρασαν τόσες και τόσες από την τελευταία ανάρτηση. Ήδη ο τίτλος του βιβλίου αυτόματα το περιλαμβάνει στην κατηγορία των βιβλιοβιβλίων. Το μυθιστόρημα τιτλοφορείται Ο αναγνώστης του Σαββατοκύριακου

του Δημήτρη Φύσσα (βιβλιοπωλείον της Εσίας, 2012, 175 σ., σειρά: Σύγχρονη Ελληνική Πεζογραφία, αρ. 176). Η σύλληψη του επαγγελματία αναγνώστη/αναγνώστριας δεν μας είναι άγνωστη από άλλες λογοτεχνίες (το ξέρουν οι Βολτιτσες!), μάλλον, όμως, είναι η πρώτη φορά που εισάγεται στο ελληνικό πεζό. Η Βάλια χωρίς ιδιαίτερη σχέση με τα βιβλία και με ασήμαντο αναγνωστικό παρελθόν δέχεται να διαβάζει σε μια τυφλή μεσήλικη γυναίκα των βορείων προαστίων. Διαβάζοντας μεγαλόφωνα ανακαλύπτει την χαρά της ανάγνωσης. Εκπαιδεύεται, συγχρόνως, στην τέχνη της συζήτησης, της ανταλλαγής ιδεών, και της κριτικής προσέγγισης. Εισάγεται σε έναν νέον για αυτήν τρόπο ζωής. Διαβάζει Έλληνες και ξένους συγγραφείς, πρωί απόγευμα, Δευτέρα έως και Παρασκευή. Τα Σαββατοκύριακα όχι. Τις δυο τελευταίες ημέρες της εβδομάδας απομακρύνεται από την Βίλα Νούφαρο. Κινούμενη από περιέργεια, αν και της έχει απαγορευτεί ως όρος απαράβατος να πλησιάσει την Βίλα, εντέλει λύνει το μυστήριο και μπλέκεται σε αυτό. Ο Αναγνώστης του Σαββατοκύριακου είναι ένας πολύ απρόθυμος αναγνώστης. Να μην μαρτυρήσω τις ανατροπές και εκπλήξεις για να το διαβάσετε με προσμονή. Η διήγηση διακόπτεται από αποσπάσματα των επιλεγμένων προς ανάγνωση τίτλων. Φωνές των συγγραφέων ακούγονται, μια εισαγωγή στο ύφος του καθένα από αυτούς. Η φωνή του αφηγητή είναι η πιο δυνατή μέσα στο βιβλίο. Κάνει δικούς της αυτόνομους συλλογισμούς, επιχειρηματολογεί προς διάφορες κατευθύνσεις χωρίς να δίνει ώθηση στην πλοκή ή στην κατασκευή των χαρακτήρων και εντέλει, επισκιάζει τα πρόσωπα που χτίζει ο συγγραφέας. Θέλοντας να είναι παρόν, ανταγωνίζεται τα ίδια τα πλάσματά του. Νομίζω ότι αν για οποιοδήποτε λόγο δεν μπορούσα να διαβάσω (απόλυτη καταδίκη που ούτε να φανταστώ δεν θέλω) δεν θα επιθυμούσα να μου διαβάζουν γνωστά κείμενα, εκείνα που θα γνώριζα ήδη. Θα προτιμούσα να γνωρίσω νέα, σύγχρονα, την τρέχουσα παραγωγή. Ίσως μερικές φορές να ήθελα να επιβεβαιώσω, να θυμηθώ καλύτερα ένα αγαπημένο που γλιστρούσε από την μνήμη μου και πήγαινε να μου ξεφύγει. Τα νέα κείμενα θα με έδεναν με το παρόν και την ζωή. Τα κλασικά θα ήταν μια επανάληψη και μια προσκόλληση.

Άσχετο μπορεί να φανεί σε πρώτο επίπεδο αλλά ευκαιρία βρίσκω να μιλήσω για μικρούς ανάπηρους αναγνώστες, παιδιά με προβλήματα όρασης που χρησιμοποιούν το σύστημα μπράιγ για παράδειγμα. Όταν εισάγονται στον κόσμο της ανάγνωσης, έναν κόσμο που θα τους ανοίξει ορίζοντες μεγάλης αξίας για το μέλλον τους, αισθάνονται μειονεκτική αδυναμία, αβεβαιότητα αν τα καταφέρνουν καλά, αν τονίζουν σωστά. Πάνε και έρχονται στα κείμενα φτιαγμένα με τις διάτρητες φουσκάλες που διαβάζουν με τις άκρες των δακτύλων τους ώσπου να επιτύχουν μια ρέουσα ανάγνωση. Χρειάζονται άλλου είδους προσπάθεια, υπομονή και επιμονή. Δυσκολεύονται και ντρέπονται. Λύση σε αυτό το θέμα προσφέρουν, λιγοστές είναι αλήθεια στον κόσμο, βιβλιοθήκες που έχουν ειδικά εκπαιδευμένα σκυλιά να κάθονται σχεδόν ακίνητα και να ακούνε παιδικές φωνές να τους διαβάζουν. Μικρού και μεσαίου μεγέθους, τρυφερά και απαλά μαλλιαρά δεν δυσανασχετούν με τα λάθη, δεν μαλώνουν. Αντίθετα κουνάνε την ουρά τους, βγάζουν ενθαρρυντικούς ήχους, προσφέρονται για χάδια. Έτσι, τα παιδιά ξεπερνούν τις αναστολές τους, λύονται τα δακτυλάκια και η ανάγνωσή τους. Από την πλευρά μου είμαι πολύ ευχαριστημένη με τα διαβάσματα του Αυγούστου, μήνα διακοπών βέβαια αλλά όπως και να το κάνουμε αν δεν ξεδώσεις και διαβαστικά, αν δεν πάρεις μεγάλη, χορταστική δόση, πότε θα το κάνεις, εεεε; Μεγάλη ευκαιρία να βάλεις σε σειρά (όχι ότι μπαίνουν εντελώς) τα καθυστερούμενα, έτσι για να θέσεις το αναγνωστικό σου πρόγραμμα υπό κάποιο έλεγχο

Ξεχασμένο βιβλιοβιβλίο

Μετά από μια ολιγόμηνη παύση, έπεσα πάλι με τα μούτρα στη λογοτεχνία.

Διαβάζω ό,τι έχω και ό,τι πέσει στα χέρια μου. Ξεκινάω από τα ξεχασμένα βιβλία, τα καταχωνιασμένα σε διάφορα σημεία του σπιτιού. Δυστυχώς, δεν είναι πολλά, αλλά αισθάνομαι ασφάλεια με την ύπαρξη της Δημόσιας Βιβλιοθήκης. Έγινε προέκταση της δικής μου βιβλιοθήκης, προέκταση που φτάνει σε όποια πόλη κι αν βρεθώ. Μέσα στα λίγα ξεχασμένα βιβλία του σπιτιού μου, λοιπόν, βρήκα και ένα που δεν είναι δικό μου, ο κάτοχός του είναι τόσο διακριτικός που δεν το ζητάει, ούτε ρωτάει, περιμένει.

Είναι ένα βιβλίο που το εξώφυλλο δεν με τραβάει να το διαβάσω, αυτές οι εκδόσεις Λιβάνη δεν μπορούν με τίποτα να με κερδίσουν. Δεν θα το αγόραζα ποτέ. Ακόμη και η περίληψη στο πίσω μέρος που υπό άλλες συνθήκες θα με έκανε να χαίρομαι για την ανακάλυψη ενός ακόμη βιβλιοβιβλίου, με αφήνει ασυγκίνητη (να φταίει το άχαρο μπεζ του φόντου;).

Στη γαλλική του εκδοχή αρκεί μια ματιά για να θες να το κάνεις δικό σου - αν και οι ξένες εκδόσεις δε συγκρίνονται με τις ελληνικές. 

Γνωρίζοντάς την, είχα ξεκινήσει την ανάγνωση αλλά πάλι δεν… καταχωνιάστηκε και ξεχάστηκε.

Μετά από τόσους μήνες που περίμενε με έναν σελιδοδείκτη στις πρώτες σελίδες, επιτέλους προσπέρασα το περιτύλιγμα και μπήκα μέσα στο κείμενο (βοήθησαν οι άχαρες εκδόσεις των εφημερίδων, ο Μαρής διαβάζεται σε όποια έκδοση).

Ξεκινώντας την ανάγνωση του Φέρμιν: οι περιπέτειες ενός μητροπολιτικού κατεργάρη με περίμεναν οι υπογραμμίσεις και οι υποσημειώσεις του κατόχου του αντιτύπου και πρώτου αναγνώστη. Τι έκπληξη! Ήταν σαν να το διαβάσαμε παρέα. Συζήταγα μαζί σου, συμφωνούσα και διαφωνούσα: "ε όχι εγώ δεν θα το υπογράμμιζα αυτό, έλεος είναι δυνατόν να σου αρέσει αυτή η μίζερη σκέψη; Ε ναι αυτή η πρόταση μάλιστα, έχει όμορφες σκέψεις, που ναι σίγουρα έχουν πανιά…"

Ο Φέρμιν είναι ένας αρουραίος που είχε την τύχη να γεννηθεί μέσα σε ένα βιβλιοπωλείο της Βοστόνης γνωρίζοντας ανάγνωση. Έτσι μπορεί να τρώει διαβάζοντας. Θα μάθει πολλά, θα γίνει σοφός, σοφός αλλά μόνος. Ο βιβλιοπώλης η μοναδική του παρέα δε δείχνει να τον συμπαθεί και ακόμα και όταν βρίσκει έναν άνθρωπο που δείχνει να τον καταλαβαίνει και να του μιλάει θα τον χάσει. Τα πάντα θα χάσει, ολόκληρη η γειτονιά του θα κατεδαφιστεί αλλά θα πεθάνει έχοντας ταξιδέψει και έχοντας ζήσει στα πιο περίεργα μονοπάτια της φαντασίας του, ονειροπολώντας και διαβάζοντας.

      

Παγκόσμια Ημέρα Αρχείων

Θα προσπαθήσω να πιάσω το μακρύ νήμα της απουσίας από τις Βολτίτσες με ένα θέμα της επικαιρότητας. Ως Παγκόσμια Ημέρα Αρχείων ορίστηκε η 9η Ιουνίου από το Διεθνές Συμβούλιο των Αρχείων, τον Νοέμβριου 2007. Πρόσφατα δηλαδή, μόλις συμπλήρωσε τα πέντε χρόνια ο παγκόσμιος εορτασμός που έχει στόχο να ευαισθητοποιήσει το κοινό για την σημασία των αρχείων, την σωστή τους διαχείριση, την μακροπρόθεσμη συντήρησή τους, την προβολή τους και την βελτίωση της εικόνας των αρχείων σε όλο τον κόσμο. Το 2010 εγκρίθηκε η Παγκόσμια Διακήρυξη των Αρχείων και το 2011 υιοθετήθηκε από την UNESCO. Γιατί, όπως διατυπώνεται σε αυτήν την Διακήρυξη, τα αρχεία είναι μοναδική κληρονομιά που δεν αντικαθίσταται και περνάει από γενιά σε γενιά. Αρχεία υπάρχουν πολλών ειδών, δημόσια και ιδιωτικά, διοικητικά, πολιτιστικά Οι μαρτυρίες τους είναι ποικίλες, πολυεπίπεδες, συλλογικές, ατομικές, πνευματικές και υλικές- πρακτικές και κυρίως είναι αυθεντικές (πρώτο χέρι). Να μην μπω πιο βαθειά σε θέματα των ελληνικών αρχείων αυτήν την στιγμή, μόνο να αναφερθώ στην Ελληνική Αρχειακή Εταιρεία (ΕΑΕ) με έναν ιστότοπο που αξίζει να περιηγηθεί κανείς γιατί και ευχάριστος είναι και ενημερωτικός www.eae.org.gr Και να προχωρήσω στον τρόπο με τον οποίο γιορτάστηκε η Παγκόσμια Ημέρα τῶν Αρχείων από τα Γενικά Αρχεία του δικού μας Κράτους, τα ΓΑΚ Η Κεντρική υπηρεσία των ΓΑΚ στην Αθήνα, εγκαινίασε το υδραυλικό γλυπτό του Γιώργου Ζογγολόπουλου (1903-2004) στον προαύλιο χώρο των Αρχείων, «Τρεις κύκλοι», σχήμα αγαπημένο του καλλιτέχνη. Για τον Ζογγολόπουλο, γνωστό για το έργο του «Ομπρέλες» που βρίσκεται στην παραλία της Θεσσαλονίκης και στον Δήμο Ψυχικού, μπορεί να βρει κανείς πληροφορίες στον διαδικτυακό τόπο του ιδρύματος που ίδρυσε ο ίδιος λίγο πριν πεθάνει www.zongolopoulos.gr Εκεί μπορεί να δει κανείς τα γλυπτά του, τα ζωγραφικά του έργα, σχέδια και φωτογραφίες αλλά και για την αρχιτεκτονική δουλειά του στην Διεύθυνση Τεχνικών Υπηρεσιών του Υπουργείου Εκπαίδευσης. Σχεδίασε πολλά διδακτήρια όλων των βαθμίδων σε όλη την Ελλάδα. Πίστευε ότι η γλυπτική και η αρχιτεκτονική πρέπει να συνυπάρχουν με αρμονικότητα. Στην γλυπτική υπήρξε πρωτοπόρος για την εποχή του και δημιούργησε κινητικά γλυπτά, όχι ακούνητα, αμίλητα, ογκώδη. Τα γλυπτά του, κατασκευασμένα από υλικά της σύγχρονής μας εποχής (ανοξείδωτο χάλυβα, οπτικές ίνες, φακούς από πλέξι γκλας, κ.ά.) δέχονται το φως και κινούνται με τον άνεμο αλλά κυρίως το νερό, που το ονομάτιζε «το αίμα του γλυπτού». Ήταν υπνωτικά ωραία να το βλέπεις να γλιστρά αργά και να ακούν τους ήχους της κινητήριας δύναμής του, του νερού που ανάβλυζαν από την κορυφή του.

Έτσι στα πεταχτά, πριν κλείσει και τούτη η εβδομάδα των απανωτών εκλογών και συνεχών επεισοδίων, θέλησα να αναρτήσω μια κουβέντα που πολύ με άγγιξε. Η απάντηση του ταξιδιάρη συγγραφέα αγγλοϊρλανδικής καταγωγής Πάτρικ Λη Φέρμορ στην ερώτηση ποια αισθανόταν ότι ήταν η πατρίδα του ήταν "πατρίδα είναι το μέρος όπου έχει κανείς τα βιβλία του". Την βιβλιοθήκη ο Πάτρικ Λι Φέρμορ την είχε στην Καρδαμύλη της Μάνης.

Τα παλιά συρτάρια

Με αφορμή προηγούμενης ανάρτησης με ένα άρθρο του Κ. Ουράνη, έφτασα - με την πολύτιμη βοήθεια του Χαράλαμπου Γιαννακόπουλου στο βιβλίο Αποχρώσεις. Εκεί λοιπόν, κάπως άτσαλα θαρρώ, συγκεντρώνονται τα αρθράκια που είχε δημοσιεύσει. Νιώθω τυχερή που εντόπισα το βιβλίο στα ράφια της βιβλιοθήκης, μιας που έχει από καιρό εξαντληθεί. Ψάχνοντας – για τι άλλο – τα άρθρα του που αναφέρονται, σχολιάζουν και δίνουν πληροφορίες για τη βιβλιοπαραγωγή της εποχής του, έπεσα πάνω σε ένα άρθρο που μου θύμισε την οδύνη και την ηδονή των αναμνήσεων που φυλάσσονται-στοιβάζονται στα προσωπικά μας αρχεία. Το μοιράζομαι:  

«Μη βάζετε ποτέ σε τάξη τα παλιά συρτάρια, όπου κείτονται παλιά χαρτιά, σωρευμένα από χρόνια! Μην τ’ αγγίζετε! Κοιμάται, μέσα κει, μια βασκανία που μπορεί να σας είναι θανάσιμη.

Τα παλιά συρτάρια είναι σαν τα παλιά μπουκάλια, τα ξεχασμένα σ’ άχρηστα κι αραχνιασμένα ράφια, τα μισογεμάτα θολά και γλοιώδη υγρά με μυστηριώδη χρώματα – που δε θυμάστε πια αν είταν αρώματα ή δηλητήρια. Ναι, δεν πρέπει να τ’ αγγίζετε…

Νομίζετε πως κλείνουν πράγματα που σας ανήκουν, που αποτελούν μέρος του εαυτού σας. Τι πλάνη! Τα πράγματα αυτά όχι μόνο σας είναι ξένα, αλλά σχεδόν πάντα κ’ εχθρικά. Ναι, υπήρξαν κάποτε χρόνια σας και στιγμές σας, περιστατικά και πράξεις σας, αλλά που τ’ αφήσατε… Κ’ εκείνα έμειναν, ενώ εσείς τα προσπεράσατε και γι’ αυτό, φυλακισμένα, ξεχασμένα σας κρατούν κακία και μηρυκάζουν εκδίκηση.

Κάτω από το σωρό τους είναι κουλουριασμένες, σα φίδια κάτω από πέτρες, παλιές τύψεις έτοιμες να δαγκάσουν κ’ οι παλιές ευτυχίες θα τριφτούν στα χέρια σας σαν ξερά φύλλα χωρίς άρωμα. Κανένα ιερογλυφικό δε θα σας φανεί πιο μυστηριώδες από τη βιαστική σημείωση που θα πέσει στα μάτια σας – τη γραμμένη ωστόσο κάποτε από το ίδιο σας το χέρι. Και, βλέποντας να χαμογελάει ακόμα σε μια φωτογραφία μια γυναίκα που είταν κάποτε δική σας και πια δεν είναι, που έμεινε ωραία, ενώ εσείς γεράσατε, θα νιώσετε να σας πληγώνει το χαμόγελο αυτό σαν πρόκληση και σαν ειρωνεία…

Ω, ναι! Αφήστε τα όπως είναι τα παλιά συρτάρια, τα γεμάτα παλιά, ξεθωριασμένα χαρτιά… Ένας άλλος, ένας ξένος, θα ‘βρισκε μέσα κει, ζωντανή, μια ολόκληρη ζωή – τη ζωή σας. Ο ίδιος όμως εσείς δε θα βρείτε παρά σκόνη και λήθη και θλίψη θανάτου – ενός θανάτου απείρως παγερότερου από το φυσικό θάνατο. Γιατί θα δείτε νεκρό στη ζωή ακόμα τον εαυτό σας, την ψυχή σας, την ιστορία της ψυχής σας – κι όλα τα περασμένα σαν να μην είναι τίποτ’ άλλο από ένας σωρός άχρηστα και ακατανόητα και σε σας τον ίδιο χαρτιά…»  

Μυθ-ιστορία

Τις προάλλες άκουσα μια ιστορία που είχα σχεδόν ξεχάσει.

Λέγεται πως ο Κ. Θ. Δημαράς (1904-1992) είχε στη βιβλιοθήκη του ένα πολύ σπάνιο βιβλίο των αρχών του 19ού αιώνα (τι να απέγινε η βιβλιοθήκη του, αν κάποιος ξέρει ας μου δώσει τα φώτα του). Κάποια στιγμή έπεσε στα χέρια του ένα δεύτερο αντίτυπο του βιβλίο το οποίο είχε στη σελίδα τίτλου ένα μπλε σημάδι.

Ήταν η σφραγίδα της Εθνικής Βιβλιοθήκης.

Μια μέρα που κατέβαινε στο κέντρο της πόλης πήρε μαζί το βιβλίο με σκοπό να το αφήσει εκεί όπου και άνηκε. Ανέβηκε τις σκάλες του επιβλητικού κτιρίου και πέρασε τη ξύλινη πόρτα με σκοπό να κάνει πράξη τη σκέψη του.

Εκεί τον περίμενε ένας υπάλληλος στον οποίο είπε ότι θέλει να αφήσει ένα βιβλίο και του απάντησε ότι πρέπει να πάει στο ειδικό τμήμα. Είπε το ίδιο και στον επόμενο υπάλληλο, ο οποίος όμως του απάντησε ότι έπρεπε να είχε φέρει δύο αντίτυπα από αυτό το βιβλίο.

Έτσι είθισται βλέπετε, ο καθένας που εκδίδει ένα βιβλίο πρέπει βάσει νόμου να αφήνει δύο αντίτυπα στην Εθνική Βιβλιοθήκη.

Μη ρωτήσετε αν υπάρχουν εκεί δύο αντίτυπα από όσα βιβλία έχουν εκδοθεί. 

Αυτό το βιβλίο, πάντως, που ήθελε να αφήσει ο Δημαράς μάλλον δεν υπάρχει γιατί το πήρε και έφυγε και αναρωτιέμαι αν ανέβηκε ξανά τις μαρμάρινες σκάλες.

Αλήθεια πόσα χρόνια πρέπει να περάσουν για να γίνει αντιληπτή η αξία της Εθνικής Βιβλιοθήκης, της όποιας βιβλιοθήκης – ποια εικόνα άραγε να σχηματίζεται στη σκέψη στο άκουσμα της λέξης «αξία»;

Αλήθεια πόσα χρόνια πρέπει να περάσουν για να καταλάβουμε τι χρειάζεται αυτή η χώρα, αυτός ο κόσμος.

Αλήθεια τι, πότε, ποιοι;

Αυτός ο κόσμος δεν θα αλλάξει ποτέ… 
Καληνύχτα Κεμάλ...

Ένα παλιό τυπογραφείο

Νιώθω ότι γεμίσαμε αράχνες – τουλάχιστον όχι στο μυαλό – θέλω να πιστεύω.

Μερικές λέξεις με παρακίνησαν να τραβήξω από τη στοίβα των αναβαλλόμενων αναρτήσεων ένα βιβλίο.

Ένα βιβλίο γεμάτο βιβλιοιστορίες που μου έμαθαν και με διασκέδασαν, άλλος ένας καλός φίλος που θέλω να έχω μαζί στα ταξίδια μου.

Η ιστορία ενός τυπογραφείου έχει να αφηγηθεί την ιστορία όλων των βιβλίων που τυπώθηκαν στα μηχανήματά του αλλά κυρίως των ανθρώπων που κρύβονται πίσω από τις χάρτινες σελίδες: συγγραφέων, επιμελητών, μεταφραστών, εκδοτών, καλλιτεχνών και τόσων άλλων.

Το τυπογραφείο των αδελφών Ταρουσόπουλου λειτούργησε για περισσότερο από έναν αιώνα τυπώνοντας βιβλία ανυπόμονων συγγραφέων και ξυλογραφίες υπομονετικών χαρακτών. 

Πολλοί διαφορετικοί άνθρωποι συνεργάζονταν με σκοπό τη δημιουργία ενός καλαίσθητου βιβλίου κάτω από συνθήκες εντελώς διαφορετικές από τις σημερινές.

Οι τυπογράφοι δε δεν φημίζονταν για τη μακροβιότητα τους καθώς είχαν να αντιμετωπίσουν τη φλεβίτιδα από την ορθοστασία καθώς και τον καρκίνο του στομάχου από την εισπνοή αντιμονίου και μολύβδου. 

Για τέτοιες συνθήκες μιλάμε.

Ξεπερνώντας τις δυσκολίες και κυνηγώντας το χρόνο – τις περισσότερες φορές πιο αργά από ό,τι θα ήθελαν συγγραφείς σαν τον Σεφέρη που βιάζονταν να δουν τα βιβλία τους στα χέρια των αναγνωστών – εκατοντάδες τίτλοι τυπώθηκαν αναδεικνύοντας το μεράκι των Ταρουσόπουλων και τον πλούτο του τυπογραφικού υλικού που διέθεταν. Υπήρχαν στο τυπογραφείο τους, λέγεται, 2.200 είδη τυπογραφικών στοιχείων που έφθαναν σε συνολικό βάρος τους 18 τόνους.  

Ο τυπογράφος είναι ένας μάστορας που πρωτίστως τον ενδιαφέρει η εικόνα και συχνά έρχονταν σε ρήξη με τους συγγραφείς. Με πικρία αλλά και με δόση χιούμορ αναφέρει ο Σεφέρης στις Μέρες του τις αλλαγές που πρότεινε ο τυπογράφος στο κείμενο για να διευκολύνει το έργο του: 

«Δεν μπορούμε να αφαιρέσουμε τούτο το στοίχο που περισσεύει;». 

Αφορμή για τον ανάγνωση του βιβλίου του Κάσδαγλη ήταν το αφιέρωμα που πραγματοποίησε το ΜΙΕΤ στο βιβλιοπωλείο του για το τυπογραφείο των αδελφών Ταρουσόπουλου. 

Δε ξέρω αν η έκθεση υπάρχει ακόμα, εξάλλου εκθέσεις που αντιμετωπίζουν το βιβλίο σαν μουσειακό αντικείμενο και το φυλακίζουν μέσα σε βιτρίνες επιτρέποντας την οπτική επαφή μόνο δύο σελίδων, δεν είναι του γούστου μου. Σίγουρα όμως τα βιβλία που τυπώθηκαν μέχρι το 1969, έτος που έπαψε να λειτουργεί το τυπογραφείο, υπάρχουν στις βιβλιοθήκες περιμένοντας ακόμα αναγνώστες και βιβλιόφιλους.

Η Βιβλιοθήκη ως πέτρα του σκανδάλου και χώρος έρευνας μαζί σε ένα

Πολλά αστυνομικά μυθιστορήματα έχουν στο επίκεντρο της δράσης τους βιβλιοθήκες (Το όνομα του ρόδου, Η χαμένη βιβλιοθήκη του Δημητρίου Μόστρα και άλλα). Ακόμα περισσότερα έχουν εικόνες βιβλιοθηκών στο φόντο τους. Θύματα και θύτες που συχνάζουν σε βιβλιοθήκες, απαντήσεις που κρύβονται σε βιβλία. Κρυμμένα μυστικά σε σελίδες. Σκηνές μυστηρίου και καταδίωξης σε διαδρόμους ραφιών, στα βιβλία και το σινεμά. Στο μυαλό μου έρχονται σχετικά πρόσφατες σκηνές από τον Χάρυ Πότερ με σκοτεινά μάγια, στρόβιλους και καπνούς. Ορισμένα αστυνομικά έχουν την λέξη βιβλιοθήκη στον τίτλο τους.

Η κατάχρηση, το οικονομικό σκάνδαλο έχει βιτρίνα μια πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη στο μυθιστόρημα Το όνειρο του Οδυσσέα του Μάκη Καραγιάννη από τις εκδόσεις Μεταίχμιο που κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 2011, μέσα στο πνεύμα της εποχής.
Η απαρχή της διαφθοράς που ξεκίνησε από φουσκωμένες χρηματοδοτήσεις προς την βιβλιοθήκη οδηγεί στον πλουτισμό και εντέλει στην δίκη και φυλάκιση του δολοφονημένου πρωταγωνιστή Στέφανου Δενδρινού. Η βιβλιοθήκη το πρόσχημα της απάτης (χμ, ελπίζω να μην επηρεάσει αρνητικά μελλοντικές χρηματοδοτήσεις στις «αναπτυσσόμενες» ελληνικές βιβλιοθήκες που ήδη τραβάνε χίλια μύρια ζόρια επιβίωσης) ο κινητήριος μοχλός από την μια πλευρά και η βιβλιοθήκη χώρος απαντήσεων και ψαξίματος. Από την άλλη πλευρά, απανωτάο δημοσιογράφος Οδυσσέας Πανταζής καταφεύγει στην κεντρική Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου στην Θεσσαλονίκη, την Βιβλιοθήκη της Φιλοσοφικής, σε παλαιοβιβλιοπωλείο της οδού Δαγκλή αναζητά και ανατρέχει σε βιβλιακές πηγές, εκεί συναντά συνεργάτες, και κάνει θυελλώδεις συζητήσεις. Γίνονται αναφορές σε βιβλία, το περιβάλλον είναι γεμάτο σελίδες. Αντίθετα, οι επιφανειακοί χαρακτήρες έχουν έπιπλα βιβλιοθήκης αλλά ελάχιστα κατοικημένα με βιβλία. Για την συλλογή μας ένα ακόμα βιβλιοβιβλίο, ελληνικής παραγωγής, με άρωμα του καιρού μας, με απορίες, γιατί και πώς της σημερινής κατάστασης.

Πώς πρέπει να διαβάζουμε

Ξεφυλλίζω την ιστορική Νέα Εστία που υπάρχει ψηφιοποιημένη στον κόμβο του ΕΚΕΒΙ, για όσους ψαχουλεύουν τα παλιά. Πέφτω πάνω σε λόγια προηγούμενων εποχών για το βιβλίο και κάθε φορά θέλω να αναδημοσιεύσω μερικά εδώ, αλλά το αφήνω, όχι σήμερα.

Σε πολλά τεύχη συναντώ ενδιαφέροντα άρθρα, σχετικά με τα θέματά μας, με υπογραφή του Κώστα Ουράνη.

Άραγε να έχουν συγκεντρωθεί όλα σε κάποια έκδοση;

Αντιγράφω μέρος του άρθρου με τίτλο "Πώς πρέπει να διαβάζουμε":

«Δύο αδελφές από τη Θεσσαλονίκη μου έγραψαν για να με ρωτήσουν "πώς πρέπει να διαβάζεται ένα βιβλίο".

Είναι ένα ερώτημα που δεν τόκανα ποτέ στον εαυτό μου. Θυμήθηκα όμως, με την ευκαιρία αυτή, ότι ο γάλλος ακαδημαϊκός Εμίλ Φαγκέ εξέδωσε κάποτε ένα βιβλίο που έχει ακριβώς - τον τίτλο "L' art de livre".

Ο γερό Φαγκέ, μακαρίτης πια προ πολλού, δεν υπήρξε λαμπρός συγγραφεύς. Άχαρις και βαρύς, βυθίστηκε, με το θάνατό του, "αύτανδρος" στο πέλαγος της λήθης, όπως βουλιάζει ένα παραφορτωμένο καράβι στον ωκεανό. Σήμερα κοίτεται στον πυθμένα των βιβλιοθηκών, - εκεί που βασιλεύει μια αιώνια αταραξία.

Το βιβλίο αυτό που ανέσυρα ήταν ένα αποσυντεθειμένο και μελαγχολικό ναυάγιο: μουχλιασμένο, ξεθωριασμένο. Όπως όμως στο κύτος ενός ναυγίου βρίσκουν κάποτε ένα κιβώτιο χρυσού, έτσι κι εγώ βρήκα σ' αυτό, σκεπασμένη από τα φύκια και την άφθονη λάσπη του ύφους του, μια χρυσή συμβουλή που είναι η απάντηση στο ερώτημα των δύο αδερφών:

Η τέχνη το διαβάσματος, γράφει ο Φαγκέ, συνίσταται στο να διαβάζετε αργά, πάντα αργά, όσο το δυνατό πιο αργά.

Η συμβουλή αυτή δεν αφορά, βέβαια, κι ούτε μπορεί ν' αφορά εκείνους - τον περισσότερο δηλαδή κόσμο- που διαβάζουν "για να τους πάρει ο ύπνος" ή "για να περάσει η ώρα τους". Το βιβλίο δεν είναι γι' αυτούς ένας, οποιοσδήποτε, σκοπός, αλλά απλώς ένα μέσο - άσχετο με τη φύση του. Αποτείνεται σ' εκείνους που διαβάζουν για έναν από εκείνους τους δύο λόγους που εννοείται το διάβασμα: για να διδαχτούν ή για τη χαρά του πνεύματός τους.».

Ολόκληρο το άρθρο βρίσκεται εδώ για όσους θέλουν περισσότερα.

(Ευτυχώς κάποια πράγματα είναι ακόμη δωρεάν και ελεύθερα...)

Λέξεις

Για να αλλάξω λίγο το κλίμα (;) παραθέτω λίγα από τα λόγια που μόλις συνάντησα στο βιβλίο Ανθολόγημα τεχνημάτων του Χρήστου Γιανναρά, που εκδόθηκε το 1991 από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

"Οι λέξεις δεν αντιπροσωπεύουν πια τίποτε, λειτουργούν σαν κρεμάστρες από όπου ο καθένας κρεμάει το δικό του κουστούμι. Φτάσαμε να βαπτίζουμε "δημοκρατία" την πιο ανενδοίαστη ολιγαρχία, όπου κάποιο "διευθυντήριο" αποφασίζει για όλους - και κανένας (ούτε για δείγμα) δεν ζητάει έστω δέκα λεπτά καιρό για να σκεφτεί και να κρίνει, προτού αρχίσει να χειροκροτεί, σαν ανεγκέφαλη μαριονέττα, τις αποφάσεις του διευθυντήριου."

Αυτό είναι βιβλιοθήκη.
Περιπλανιέσαι στα ράφια, τραβάς ένα βιβλίο, βλέπεις τα περιεχόμενα, πηγαίνεις τυχαία σε μια σελίδα, διαβάζεις λίγες λέξεις, έρχεσαι στον υπολογιστή, αντιγράφεις και συνεχίζεις τη βόλτα σου μεταξύ ραφιών, λέξεων και ιδεών.

Βιβλιοθηκονομικές απογοητεύσεις

Προσπαθώ να καταλάβω το Future Library, το facebook των βιβλιοθηκονόμων για όσους δεν το έχουν υπόψη τους. Είμαι μέλος εδώ και καιρό, το είχα σχεδόν ξεχάσει και κάτι emails που φτάνουν στο ηλ. ταχυδρομείο μου, μου υπενθύμισαν την ύπαρξή του. Μπαίνω και το χαζεύω, βρίσκω κάποιες ενδιαφέρουσες ενημερώσεις (μαθαίνω και ποιος έγινε φίλος με ποιον), βέβαια στα blogs ίσως να βρίσκω περισσότερες χρήσιμες πληροφορίες, ειδικά στο Greek Libraries που από όσο ξέρω δεν το χρηματοδοτεί το ίδρυμα Νιάρχος. Βέβαια είναι ένα καλό εργαλείο για να μιλάνε οι βιβλιοθηκονόμοι μεταξύ τους, να ανταλλάσσουν πληροφορίες, ιδέες, απορίες κ.ο.κ. Αναρωτιέμαι γιατί δεν συμπεριλαμβάνονται όλες οι βιβλιοθήκες της χώρας, οι ακαδημαϊκές για παράδειγμα. Αναρωτιέμαι αν θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε ομάδες, όπως και στο Facebook. Η ομάδα άνεργοι βιβλιοθηκονόμοι ή βιβλιοθηκονόμοι που έχουν βαρεθεί να φτιάχνουν τα χαρτιά τους και να στέλνουν αιτήσεις, θα είχε ενδιαφέρον και ίσως να μαθαίναμε και τα ποσοστά ανεργίας στον κλάδο μας. Αναρωτιέμαι αν το Ίδρυμα Νιάρχος θα ζητήσει να στελεχωθούν αξιοκρατικά οι βιβλιοθήκες με προσωπικό ώστε να μπορέσουν να λειτουργήσουν όπως τους πρέπει ή θα συνεχίσουν να οργανώνουν δράσεις για τη "διεύρυνση" τους στην τοπική κοινωνία μέσω εθελοντών.

Θέλω να πιστεύω ότι όλοι αυτοί οι Βιβλιοθηκονόμοι που βγαίνουν από το ΑΕΙ (φέτος το Ιόνιο πήρε 114 άτομα) αλλά και από τα δύο ΤΕΙ στρέφονται σε άλλους κλάδους, γιατί μόνο στην ιδέα του πόσο αυξάνονται οι άνεργοι με πιάνει ένα άγχος.

Και οι άνεργοι αυξάνονται γιατί έχω βαρεθεί να βλέπω κάθε μέρα τις νέες στημένες προκηρύξεις που βγαίνουν και ζητάνε βιβλιοθηκονόμους ειδικούς επιστήμονες στη NASA (όλες μέσω προγραμμάτων ΕΣΠΑ).

Χωρίς μια πενταετή προϋπηρεσία σε μια ακαδημαϊκή βιβλιοθήκη (την ίδια κατά προτίμηση που ζητάει τα άτομα) δεν μπορείς να δουλέψεις σε μια σύμβαση μίσθωσης έργου (που θα πληρώνεις και ΤΕΒΕ δηλαδή) που το πολύ να φτάνει τα δύο χρόνια. Δύο τέτοιους βιβλιοθηκονόμους ζητάει αυτή τη στιγμή το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, που είχε ζητήσει και μερικούς ακόμη τέτοιους πριν από ένα μήνα, όπως και η Πάντειος και το Αριστοτέλειο στην ίδια προκήρυξη που είχε ανακοινωθεί εδώ. Τέτοιο βιβλιοθηκονόμο ήθελε και το ΤΕΙ Λάρισας με τα απαραίτητα προσόντα φυσικά.

Το λάθος το μεγάλο το έκανε το Παν/μιο Ιωαννίνων.

Εκεί δεν τα υπολόγισαν καλά.

Ζήτησαν πέντε άτομα απλούς πτυχιούχους (με μεταπτυχιακά, αγγλικά και όλα τα υπόλοιπα κορνιζαρισμένα πτυχία), απλά πράγματα δηλ., ούτε προϋπηρεσία σε Μονάδα Αξιολόγησης και Εφαρμογής Διαδικασιών Ολικής Ποιότητας σε Ακαδημαϊκές Βιβλιοθήκες, ούτε προϋπηρεσία σε θέματα πνευματικών δικαιωμάτων, ούτε σε θέση για άτομα με ειδικές ανάγκες, όχι, εκεί θέλανε αυτά που έχουμε όλοι. Με αποτέλεσμα να τους κουβαληθούμε 50 άτομα για συνέντευξη και να μη ξέρουν πώς να μας διώξουν. Τυχεροί όσοι πέρασαν από τη συνέντευξη-θέλω να σου δείξω ότι είσαι άχρηστος και γι' αυτό δεν σε παίρνω (όχι ότι σκοπεύω να πάρω αυτούς που ξέρω). Τυχεροί γιατί ακόμη γελάνε με τις ερωτήσεις που έπρεπε να έχεις διαβάσει ξανά όλα τα βιβλία του παν/μίου και να διαβάζεις και τα νέα άρθρα που βγαίνουν στην Emerald για να είσαι ενήμερος για όλες τις εξελίξεις στο χώρο και να μπορείς να απαντήσεις στη συνέντευξη που τελικά έγινε εξέταση.

Να αναφέρω πόσο ωραία και έξυπνα κινήθηκε η Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κρήτης για να βολέψουν τους δικούς τους. Εκεί φιλόλογοι αποδεδειγμένα μπορούσαν να καταλογογραφήσουν 50 βιβλία ημερησίως, γεγονός που μπορούσαν να επιβεβαιώσουν μόνο γνωστοί επιστημονικοί υπεύθυνοι. Το πτυχίο δεν έπαιζε κανένα ρόλο, μόνο οι γνωστοί. Προκήρυξαν θέση που δεν απευθύνονταν μόνο σε απόφοιτους βιβλιοθηκονομίας για να μην πάρουν βιβλιοθηκονόμο. Οι υποψήφιοι πέρασαν και από γραπτές εξετάσεις για να φανεί πως δεν κάνουν για τη θέση. Για μια σύμβαση έργου μικρού χρονικού διαστήματος, για μια Ελένη.

Να 'ναι καλά τα ιδρύματα, να 'ναι καλά και η Ευρωπαϊκή Ένωση που χρηματοδοτούν να φτιάχνουμε Facebook, δίκτυα εθελοντών και να παίρνουμε στις βιβλιοθήκες μας αυτούς που ξέρουμε ήδη.

Απογοήτευση.

Η εικόνα προσφορά του ιστολογίου e-scriptorum.

Στο κέντρο της Αθήνας

Καιρός πέρασε χωρίς να αφήσω λίγες λέξεις γιατί καιρό είχα να κάνω τις βολτίτσες μου στους δρόμους της Αθήνας. Επιτέλους, περπατώ άγνωστη μεταξύ αγνώστων στο κέντρο της Αθήνας. Διαλέγω να μη βλέπω τις σκοτεινές γωνίες αλλά τα φωτεινά σημεία κι έτσι περπατώ αναζητώντας.

Άλλωστε, οι σκοτεινές γωνίες προβάλλονται από παντού και σε πυροβολούν κατάθλιψη, η μόδα της εποχής.

Να μη θες να ξημερώσει το αύριο γιατί σίγουρα θα πεινάς. Βέβαια, πείνα είναι όταν δεν υπερφορτώνεσαι με άχρηστα, βέβαια...

Μα γιατί κανείς δε μιλάει για τα τόσα καινούρια μαγαζιά, όμορφα χρωματιστά μαγαζιά γεμάτα ανθρώπους με νέα ματιά αφού η γερασμένη ξεπεράστηκε.

Και βιβλιοπωλεία, πολλά νέα βιβλιοπωλεία, περισσότερα με βιβλία δεύτερο χέρι, τα βιβλιοπωλεία αυτά που σε άλλες χώρες βρίσκεις σε κάθε γωνία, με καφέ, με φαγητό, παντού με από όλα.

Δεύτερο χέρι βιβλία, Εστία με τραπέζια γεμάτα σκονισμένες εκδόσεις με ένα ευρώ, Ελευθερουδάκης με προσφορές μόνο, για φαντάσου... θυμάμαι μια μικρή βιβλιοθήκη τοποθετημένη δειλά δειλά εκεί - εκεί ακριβώς που τώρα ξεφύτρωσε το τμήμα των προσφορών -με λίγα ράφια βιβλία σκονισμένα, σκισμένα, ξεχασμένα, να τα σπρώξουμε να φύγουν, χωρίς να φαίνεται όμως και πολύ.

Για φαντάσου ολόκληρο κατάστημα σήμερα η μικρή εκείνη βιβλιοθήκη στη γωνία...

Παλαιοβιβλιοπωλεία παντού, σε μικρές τρύπες, γεμάτα βιβλία που είχα ξεχάσει, αλήθεια τι είχαν αυτές οι τρύπες πριν;

Ακόμη και μαγαζί που καταργεί την άχρηστη έννοια των χρημάτων εντόπισα.

Μαγαζί που δεν αγοράζεις αλλά ανταλλάσσεις, στα Εξάρχεια εννοείται.

Μέχρι και εκδοτικοί οίκοι που δεν είχα ξανακούσει, δική μου παράλειψη ή απλά τα νέα δε φτάνουν στην επαρχία;

Όπως "Οι εκδόσεις των συναδέλφων", των δικών μας συναδέλφων, όλων εκείνων που κουβαλούν βιβλία καθημερινά και ξέρουν πόσο τρελό αλλά και πόσο μαγικό συνάμα είναι αυτό το κουβάλημα. Γιατί: "οι εργαζόμενοι έχουμε ανησυχίες, προβληματισμούς, ιδέες, οράματα - ζούμε πιο κοντά στον κρυμμένο θησαυρό των τυπωμένων σελίδων - έχουμε άποψη για το τι εκδίδεται, πώς εκδίδεται, πώς διακινείται, τι διαβάζεται". Ε πώς να μη συμπαθήσω αυτές τις εκδόσεις όταν σε κάθε βιβλίο που εκδίδουν στο recto της σελίδας τίτλου έχουν αυτά και άλλα τέτοια λόγια.

Κι η συμπάθεια είναι διπλή όταν στον κατάλογό τους προστέθηκε ένα βιβλίο γεμάτο ιστορία εκδόσεων με τίτλο "Στη χώρα των βιβλίων: η εκδοτική ιστορία του Βιβλιοπωλείου της Εστίας, 1885-2010". Βιβλίο που παραδόξως (ή όχι τόσο) δε βρήκα στην Εστία αλλά σε ένα βιβλιοπωλείο με τραπεζάκια για καφέ απέναντι από την Πρωτοπορία που ονομάζεται "Εκτός των τειχών".

Υπάρχουν κι άλλοι λοιπόν που παρά "την απουσία μιας συγκροτημένης επιστημονικής προσέγγισης της νεότερης και σύγχρονης ιστορίας του βιβλίου στην Ελλάδα που δείχνει τον δύσκολο και αχαρτογράφητο δρόμο της πρώτης αναγνώρισης του πεδίου" ξεκινούν και - το αισιόδοξο - τελειώνουν, έστω και σε βάθος χρόνου, το δύσκολο εγχείρημα.

Το blog των εκδόσεων των συναδέλφων καθώς και περισσότερα για το μαγικό βιβλίο που ακόμη δεν έχω ξεκινήσει εδώ.

Καλή χρονιά να ευχηθώ... μα καλή δεν γίνεται τυχαία αλλά με σκέψη που έρχεται... διαβάζοντας.