Κυριακή, 1 Νοεμβρίου 2009

Το ύφος της σιωπής

Είναι από εκείνες τις Κυριακές που έχεις πολλά να κάνεις, πολλά εναλλακτικά πράγματα που όλα θα τα ήθελες πραγματικά. Έχεις να επιλέξεις ανάμεσά τους και διστάζεις, δεν σηκώνεσαι καν, ταλαντεύεσαι μεταξύ του ενός και του άλλου, καθυστερείς να πάρεις εμπρός, πηγαινοέρχεσαι φαινομενικά άσκοπα. Έχει και ολοκληρωτική συννεφιά, έχει και κρύο που δεν υποδέχεται το σώμα σου πρόθυμα. Μια αχτίδα ήλιου τρυπώνει ανάμεσα στην γκριζάδα και το χλωμό της φως αναδεικνύει την σκοτεινιά περισσότερο. Δεν διαρκεί και πολύ.
Σε αυτήν την ατμόσφαιρα και το κλίμα του χειμώνα, σχεδόν μόνο του αυτοπροτείνεται το βιβλίο του Hugo von Hofmannstahl, Η επιστολή του λόρδου Τσάντος, ο γερμανικό τίτλος σκέτα Μια επιστολή, (εισαγωγές Claudio Magris, Enrique Vila-Matas, μετάφραση-επίμετρο Έφη Γιαννοπούλου, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2009, 76 σ.). Στο εξώφυλλο ακίνητος μας θωρεί ο Βιεννέζος Hofmannstahl (1874-1929), διεισδυτικά βαθύ το βλέμμα του και ο λογισμός του.
Μορφή του κειμένου η επιστολική, με αποστολέα και δέκτη κατασκευασμένους. Ο χρόνος προσδιορίζεται στις 22 Αυγούστου 1603. Δεν χωρίζεται σε κεφάλαια, κυλάει σαν εξωτερικευμένη μύχια σκέψη. Μορφή δοκιμασμένη και δημοφιλής, που με το ένα πόδι πατάει στην φαντασία και τον μύθο και με το άλλο στηρίζεται στην προσωπική εμπειρία, κάνοντάς την αληθινή, εξομολόγηση μέσα σε πέπλα τυλιγμένη. Διδακτική, συμβουλευτική; καθόλου.
Αποτραβηγμένος, αποθαρρυμένος, φοβισμένος ότι η ρητορική των λέξεων, μία προς μία και όχι συναρμοσμένες, δεν επιτρέπουν την κατανόηση της ουσίας των πραγμάτων. Τα ενθουσιώδη νιάτα που εμπιστεύονται την γνώση, την υπέρβαση που φτιάχνει ποίηση και αλήθεια, τα έχει εγκαταλείψει. Η πίστη στην ενότητα και σύμπνοια των κόσμων δεν υφίσταται πια. Έχει χάσει «την ικανότητα να σκέφτομαι… Κάτι βαθιά μέσα μου με εμπόδιζε να διατυπώσω κρίσεις… όχι εξαιτίας επιφυλάξεων… αλλά επειδή οι αφηρημένες λέξεις… διαλύονταν στο στόμα μου…» (σ. 32-33). Αμφιβολία, όλα γίνονται ψεύτικα, διάτρητα, οι συνήθειες δεν βοηθούν, έρχεται ένας αποκλεισμός, η αίσθηση μοναξιάς. Τα πιο ασήμαντα και τετριμμένα έχουν οντότητα και ιδιαίτερη σημασία και εφόσον όλα μα όλα (σκέψεις περασμένες και τωρινές, ξεχασμένες και ονειρικές και τα αντικείμενα) έχουν οντότητα, βαραίνουν, μπερδεύουν. Μαγεία είναι να «σκεφτόμαστε με την καρδιά» που όταν τελειώσει η επήρειά της δεν περιγράφεται με λέξεις της λογικής, με ακρίβεια. Αισθάνεται πως ζει μια ζωή κενή και καταφέρνει να επιβιώσει χάρη στην αυστηρή και πειθαρχημένη εκπαίδευσή του. Όλα φαίνονται γελοία και ασήμαντα, έτσι δεν θα γράψει τίποτα πια, κανένα βιβλίο, θα κλειστεί στην σιωπή του.
Ο Claudio Magris παρουσιάζει τον Hofmannstahl ως συγγραφέα γεννημένο με «κλίση για ρήξη και διάλυση που προσπάθησε ακούραστα να μετατρέψει τη νεωτερικότητα σε παράδοση… το άγνωστο στο καθησυχαστικό αυλάκι μιας οικείας κληρονομιάς» (σ. 10). Το εγώ καταπίνεται στην δίνη των πραγμάτων, η γλώσσα δεν είναι σε θέση να αποτυπώσει και να υποτάξει, η υποκειμενική ευαισθησία δεν είναι το ζητούμενο της λογοτεχνίας. Η σύγκρουση που ζει ο Hofmannstahl δεν τακτοποιείται για αυτό και επιλέγει να καταφύγει στην σιωπή.
Το ίδιο βλέπει και ο Enrique Vila-Matas την αδυναμία και μη πίστη του Hofmannstahl στις λέξεις, την χρεοκοπία των συμβόλων που δεν συμβολίζουν πια τίποτα, την γλώσσα των βουβών πραγμάτων, το ύφος της τέχνης της σιωπής που κεντρίζει.
Το επίμετρο της Έφης Γιαννακοπούλου εξηγεί άλλα ζητήματα, μιλάει για το ύφος και τον χρόνο γραφής και για την διαδρομή της μετάφρασης, προσθήκη σε πρώτο πρόσωπο για την ελληνική απόδοση.
Η έκδοση περιλαμβάνει βοηθητικά εργαλεία κατανόησης του κειμένου, εκτός από τις δυο σύγχρονες εισαγωγές και το επίμετρο, έχει και ένα ανθολόγιο κριτικών που δείχνουν την υποδοχή του έως το 1950 και την εργοβιογραφία του. Μια έκδοση θα μπορούσε να πει κανείς κριτική, κέρδος για όσους δεν διαβάζουν απευθείας από γερμανόφωνα κείμενα. Όπως άλλωστε είναι όλα τα γερμανόφωνα στην σειρά Ξένη Λογοτεχνία αυτών των πάντα φροντισμένων εκδόσεων.

Μπαλώματα αχνού ουρανού και φωτεινών αχτίδων που και που.
Σημάδια-λέξεις του καιρού, με κουφαίνουν.

13 σχόλια:

Roadartist είπε...

Έτσι ακριβώς είναι αυτή η Κυριακή! Πολύ καλή η πρόταση σου, ότι πρέπει, καλησπέρα!!

Hfaistiwnas είπε...

Καλό μήνα!!!

Elli είπε...

Κυριακάτικο γεια και χαρά σου δίχρονη Roadartist! Μα πόσο χαίρομαι που σου ταιριάζει και εσένα. Πίστεψέ με κάπως το βιβλίο το ίδιο μίλησε και ξεχώρισε...
Καλό απόγευμα!

Elli είπε...

Hfaistiwna καλό μήνα και σε εσένα!

Caesar είπε...

Πολύ ωραία επιλογή για το απογευματινό της Κυριακής.
Η εισαγωγή σου μας προετοιμάζει αρμονικά για το ανάγνωσμα που προτείνεις.
Στους Βιεννέζους εκείνης της εποχής βρίσκομαι κι εγώ, αρχίζοντας μόλις, την εξαιρετική βιογραφία του Στέφαν Τσβάιχ (1881-1942) που ζωντανεύει η Catherine Sauvat μαζί με το κλίμα της εποχής!

Elli είπε...

Caesar καλό βραδάκι!Καλή ανάγνωση εύχομαι και λιγουλάκι ζηλεύω γιατί και αυτό μοιάζει καλό και θα το ήθελα. Τα καλά λόγια πολύ ζεσταντικά ίδιαίτερα τώρα που έπιασε κρύο.

ολα θα πανε καλα... είπε...

καλημέρα!
Ευχαριστίες για την πρόταση...Εγώ πάλι,αυτές τις βροχερές μέρες,πίνω σοκολάτα πίσω από τζάμι με θέα πεύκα και κυπαρίσσι και ξανα-διαβάζω τον Ηλίθιο του Ντοστογιέφσκι.
Να σαι καλά,καλό διάβασμα σε όλους!

anagnostria είπε...

Εξαιρετική η εισαγωγή και ο επίλογός σου. Για μας εδώ στην Κύπρο, που μας καταδυναστεύει όχι μόνο η κατοχή αλλά και ο ήλιος, δημιούργησες μια ζηλευτή ατμόσφαιρα. Καλό μήνα.

Elli είπε...

όλα θα πάνε καλά καλημέρα με τα ωραία σκηνικά ανάγνωσης. Ντοστογιέφκι κλάσικ και πάντα αφήνει γεύση γεμάτη. Ξαναδιαβάσματα καλό θέμα για επεξεργασία, σε ευχαριστώ για την ιδέα!!
καλό μήνα και πάντα καλά μέσα έξω!

Anagnostria thsnks για τα καλά σου λόγια. Χαίρομαι αν το έκανα αυτό με την ατμόσφαιρα. Μου δίνει δύναμη για την ημέρα, ίσως και την εβδομάδα...Καλό μήνα, καλό χειμώνα!

ναυτίλος είπε...

Τι όμορφες αυτές οι παγωμένες Κυριακές χωρίς υποχρεώσεις! Χουχούλιασμα, ζεστός καφές και ένα καλό βιβλίο...

Elli είπε...

ναυτίλε είναι κυριακές με την σφραγίδα της ευχαρίστησης και του στοχασμού. Καλή συνέχεια!

Άστρια είπε...

Όμορφες επιλογές για διαβάσματα.
Και η σιωπή χαρίζει ευκαιρίες κι
εμπειρίες..

Όμως θα σταθώ στον επίλογό σου:

"Μπαλώματα αχνού ουρανού και φωτεινών αχτίδων που και που.
Σημάδια-λέξεις του καιρού, με κουφαίνουν. "

γιατί τόσο όμορφα ακούστηκε μέσα στη σιωπή!

Καλό βράδυ, καλό μήνα!!

Elli είπε...

Καλώς την Άστρια! Καλά που σου ακούστηκε όμορφα το κλείσιμο! Και σήμερα αποχρώσεις του λευκού που παίρνει να σκιάζεται και να σκιάζεται.